Mantarlar Yine Burada Olacak’: Mantarlar Doğaya Dair Yeni Düşünce Tarzlarını İlham Veriyor

Röportajımızda küratör Francesca Gavin, mantarların Alice Harikalar Diyarında’dan çağdaş sanata ve deneyimsel malzemelere kadar sanatçıları ve tasarımcıları nasıl ilhamlandırdığı ve mantarların doğayla ilişkimiz hakkında bize ne öğretebileceği konularını görüşüyor.

Francesca Gavin, Phaidon görsel taramasında mantarları inceliyor

Mantarlar, bitki bilimi illüstrasyonlarında, halk efsanelerinde, çocuk edebiyatında ve çağdaş sanatta ortaya çıkarken, yer altındaki karmaşık ağları giderek bilim insanlarını, mimarları ve tasarımcıları kendine çekiyor. Çekicilikleri kısmı olağanüstü çeşitliliklerinde yatarken, aynı zamanda zeka, ekolojik ilişkiler ve doğa dünyasındaki yerimiz hakkında anlama şeklimizle ilgili sorular da soruyorlar. Yazar ve küratör Francesca Gavin’e göre, mantarlara yönelik artan ilgi, etrafımızdaki dünyayı anlamanın yeni yollarını bulma konusunda daha geniş bir isteği yansıtıyor. ‘Yeni metaforlara çaresine ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum,’ designboom’a söylüyor, ‘artan teknolojik varlık ve iklim çöküşüyle şekillenmiş bir anı işaret ederek, ‘doğadan doğan bilgi ve anlam fikrinin çok çekici olduğu bir döneme işaret ediyor. Bu fikirler, Phaidon tarafından yayımlanan ve sanat, tasarım, moda, sinema ve doğa tarihini kapsayan 200’den fazla görseli bir araya getiren Fungi: The World of Mushrooms adlı görsel taramayı destekliyor. Kitap, mantar formlarının ve birleşimlerinin, tarihsel bitki bilimi illüstrasyonlarından çağdaş eserlere ve günlük nesnelere kadar farklı kültürel bağlamlar boyunca nasıl yol aldığını inceliyor.

Mantarların kültürün farklı alanlarında nasıl ortaya çıktığını gösteren eserleri bir araya getiren kitap. Marc Chagall, Hilma af Klint, Andy Warhol ve Takashi Murakami’nin eserleri, tarihsel nesneler, bilim görselleri, çocuk illüstrasyonları ve popüler kültürle yan yana geliyor. Bu eşleştirmeler, mantarların hem bilim çalışmasını hem de sanat hayal gücünü nasıl ilhamlandırdığını, günlük hayattan rüyalara ve bilinçdışına kadar her yerde nasıl ortaya çıktığını gösteriyor.

Carsten Höller, Upside Down Mushroom Room, 2000. Resim kaynağı: Carsten Höller ve Fondazione Prada’nın izniyle, Milano © Attilio Maranzano (sayfa 111) Kurulum, boyutları değişken. Fondazione Prada, Milano

bitki bilimi illüstrasyonundan çağdaş tasarıma

Mantarların görülme biçimi zamanla değişmiş ve kültürden kültüre farklılık göstermiştir. Gavin, mantarların Asya’nın bazı bölgeleri, Güney Amerika ve Rusya’daki tıp ve manevi pratiklerdeki uzun tarihine işaret eder. Diğer yerlerde mantarlar, bilimsel araştırmalar insanların onları farklı şekilde anlamalarına yardımcı olana kadar genellikle çürüme ve ölümle ilişkilendirilirdi. Amatör botaniğin yayılması ve bilimsel bilginin genişlemesi bu ilişkiyi kademeli olarak değiştirdi; 19. yüzyılda çocuk kitaplarında görünen mantarlar ise hayali manzaraların tanınmış öğeleri olarak yerleşmelerine yardımcı oldu. ’19. yüzyılda mantarlar çocuk kitapları görsel dünyasına girdi ve gerçekten de yoğun bir çiçeklenme son 140 yıla ait.’ Gavin, söyleşimiz sırasında bunu şöyle açıklıyor. Mantarlar bitki bilimi illüstrasyonunun ötesine geçerek psikedelik görsellerden heykeltıraşlığa, mobilyadan deneyisel malzemelere kadar sanat ve tasarımın birçok alanında yer aldı. Biçimleri ve çağrışımları sanatçıları ve tasarımcıları hâlâ ilgilendiriyor; onlara son derece farklı yaklaşıyorlar.

Bu çeşitlilik, Gavin’in konuştuğu sanatçıların yaklaşımında açıkça görülüyor; yaklaşımları sıradan ile tuhaf arasında gidip geliyor. Günlük yenilebilen mantar, hâlâ natürmort resminin konusu olmaya devam ederken, diğer eserler mantarların daha rahatsız edici yönlerini—değiştirilmiş algıyla ilişkileri ve görsel güzelliğin çevresel hasardan ayırt edilmesinin zorluğu—araştırıyor. Örneğin fotoğrafçı Takeshi Homma’nın Fukushima’nın toksik sonrası ortamında toplanan mantarların görüntüleri, başta son derece kusursuz görünen örnekler sunuyor; bağlamı ise görülen şeyin daha karmaşık bir okumasını devreye sokuyor.
Diğer sanatçılar mantarların hayal gücünden doğan olanaklardan yararlanıyor. Seana Gavin, mantarların insansı özellikler kazandığı kolajlar oluştururken, Max Hooper Schneider parıldayan biçimlerle dolu heykeltıraşlık mağaraları kuruyor. Viktor Hugo’nun gölgeli bir mantarı betimleyen gotik tablosu farklı bir yaklaşım benimsiyor; tanıdık organizmayı kullanarak belirsizlik atmosferi yaratıyor. Mantarlar, yemek ve günlük hayatla ilişkilendirilen tanıdık konular olabilir; ama aynı zamanda tuhaf, psikedelik veya gizemli de görünebilir.

Greg Allen, Fruiting Bodies, 2017, Tuval üzerinde akrilik, 18 x 36 in. / 45,7 × 91,4 cm, Özel koleksiyon — Fungi: The World of Mushrooms (Phaidon, £34.95), Phaidon.com

Miselyum, madensellik ve alternatif zeka

Mantarlar ayrıca miselyumun sunduğu olanaklar nedeniyle mimari ve tasarım etrafındaki tartışmalarda giderek daha ilgili hale geldi; miselyum, mantarların büyüdüğü iplik benzeri yapıların ağıdır. Araştırmacılar ve uygulayıcılar miselyum esaslı malzemeleri; inşaat ve ürün tasarımı gibi alanlarda kullanımlar için incelerken, sanatçılar ve tasarımcılar mantarların diğer organizmalarla kurduğu ilişkilerden ilham alıyor. Yazar, miselyum esaslı tuğlalarla yaptığı çalışmalarla mantar malzemelerinin inşaat alanındaki potansiyelini araştıran mimar ve tasarımcı Mae Ling Lokko’ya işaret ediyor. Ona göre böyle projeler, mantarların tasarımcıları varoluşu hem madsal hem de kavramsal bir soru olarak düşünmeye teşvik edebileceğini gösteriyor. Ancak o, bu pratik araştırmayla, yaratıcı çalışmaya dair mantarların daha geniş etkisi arasında bir ayrım yapıyor; burada önemleri fiziksel özelliklerinden çok görsel nitelikleri ve sembolik çağrışımları kadar olabilir. ‘Ağaçlarla ve ekosistemlerle olan iç içe geçmiş ilişkileri büyüleyici.’ şöyle paylaşıyor. ‘Ama birçok sanatçı için, tüm yaratıcı kaynaklar gibi, mesele ilham, estetik, madensellik ve fikir.’

Fungal ağlara olan ilgi, insan ötesinde zeka ve iletişim tartışmalarına kadar uzanıyor. Mantar davranışlarına dair araştırmalar, bilim insanlarını ve düşünürleri,zekanın insanlara tanıdık bir biçim almak zorunda olduğu varsayımını yeniden gözden geçirmeye yönlendirdi. Gavin, bu büyüyen araştırma alanının mantarları zeka ve ekolojik ilişkiler hakkındaki daha geniş tartışmalara kattığını belirterek Paul Stamets, Tobias Rees ve Merlin Sheldrake’ın çalışmalarına işaret ediyor. ‘İnsanlığın var olan tek zeki yaşam formu olduğu insan merkezli fikrin giderek daha kibirli ve hatalı göründüğü’ Francesca Gavin’in vurguladığı gibi oluyor. Gözlemi, bilimsel açıdan mantar zekası ve iletişimiyle ilgili sorular karmaşık olsa da, mantarların tanıdık kategorileri zorlayan bir konu olarak daha geniş önemini yansıtıyor.

Kathleen Ryan, Bad Lemon (Creep), 2019. Resim kaynağı: © Kathleen Ryan (sayfa 69) Amazonit, aventurin, siyah oniks, İtalyan oniks, turkuaz, lradorit, karnelyan, okyanus jasperi, susam jasperi, serpantin, florit, Ching Hai yeşim, kar kuvarsı, magnezit, akik, breş jasperi, rhodonit, rhodokrosit, red akik, granat, ağaç akik, pembe kuvars, ametist, lila taşı, kireçtaşı, mermer, anakonda, tatlı su incisi, cam ve kaplı polistiren üzerinde çelik pimler, 20 × 28½ × 20 in. / 50.8 × 72.4 × 50.8 cm. Hiscox Koleksiyonu

mantarların her şeyi çözeceği fikrinin ötesine bakmak

Miselyum esaslı malzemeler tasarım ve mimaride ilgi çekerken, mantarlar geleneksel plastiklerin, ambalajların ve diğer ürünlerin olası bir alternatifi olarak sunuluyor. Potansiyelleri önemli olsa da Francesca Gavin, malzeme deneyimlemesini çevresel krize kapsamlı bir çözümle karıştırmamaya dikkat ediyor. Bir organizmanın kaynak yoğunluğu gereken malzemeler için alternatifler ilham vermesi, onun insan üretimi ve tüketiminin daha geniş sonuçlarını çözebileceği anlamına gelmiyor. ‘Mantarlar istenileni yapmayacak ve her şeyi çözecekleri fikri safça bir görüş’ küratörün belirttiği gibi. Gavin için daha verimli yaklaşım, mantarların sunduğu olanakları araştırırken, yapabileceklerinin sınırlarını da kabul etmek. ‘Ancak, hayatımızda kullandığımız plastik, ambalaj, yapı malzemeleri ve nesneler için alternatif biçimler aramak gerçekten büyüleyici ve umut verici’ ekliyor.

Yeni malzemeler, ürünlerin nasıl üretildiği ve atıldığı konusunda yeniden düşünmek için fırsatlar yaratabilirken, sanatsal yorumlar ekolojik soruları daha geniş kitleler için daha erişilebilir hale getirmeye yardımcı olabilir. Bu yaklaşımların hiçbiri, siyasi kararların, tüketimdeki değişimlerin ya da günlük hayatı şekillendiren sistemlerin yeniden değerlendirilmesinin gerekliğini ortadan kaldırmaz. ‘Doğayla barışık bir şekilde var olmanın daha iyi yollarını aramamız gerektiği açıkça görülüyor. Doğanın bir parçasıyız ve mantarlar, insanların nasıl yaşadıklarını yeniden düşünmelerine heyecan verecek bir yolaysa, ne iyi’ Gavin öneriyor. Mantarlar, alternatif yaşam biçimlerine dair ilgi uyandırmaya yardımcı olabilir, ancak bu alternatifleri mümkün kılacak sosyal ve siyasi değişimleri yerine koyamazlar.

Geertje Geertsma, Where the Rainbow Ends, Cloud Flowers serisinden, 2020. Resim kaynağı: Geertje Geertsma (sayfa 181) Metal ve ahşap üzerinde emaye ile kurulum, 4 × 4 in. / 10 × 10 cm. Hollanda’da özel koleksiyon

Pentagram’ın Hypha’sı, mantarların büyüme örüntülerinden yararlanıyor

Doğada karmaşık ilişkiler kurarak var olan organizmaları dikkate çekerek mantarlar, doğanın temelinde insan kullanımı için bir kaynak olduğu varsayımını sorgulamanın bir yolunu sunar. Doğayı insan faaliyetinden ayrı bir şey olarak görmek yerine, insan hayatının daha büyük ekolojik sistemlerin içine yerleştiğini kabul etmeye yönelik bir bakış açısı değişimini teşvik eder. Gavin, mantarların bize birlikte yaşama ve bireysel insan ihtiyaçlarından daha az merkezde olan geleceklerin olasılığı hakkında ne öğretebileceğini düşünürken bu noktaya geri döner. Pentagram, Counterpoint Studio ve Rosie Emery arasındaki bir işbirliğiyle geliştirilen ve mantarların büyüme biçiminden ilham alan Hypha adlı bir yazı tipini öne çıkarır. Proje, biyolojik bir süreci görsel bir dile çevirerek, doğadan alınan fikirlerin tasarlanmış bir nesnenin yapısını ve gelişimini nasıl yönlendirebileceğini inceler. ‘Yapısal, kavramsal ve görsel olarak bu kadar ilginç.’ şekilde yorumlar. İş, mantarların büyüme örüntülerinden yararlanarak tasarımı yaklaşıma yönelik başka bir yol inceler ve biyolojik sistemlere dair bir ilgünün disiplinler arasında nasıl hareket edebileceği ve biçim kadar süreç ve ilişkiler kadar da olan fikirler üretebileceğini gösterir.

Buna rağmen Gavin, mantarları insan toplumlarının nasıl işlev göstermesi gerektiğine dair bir şablon olarak sunmaya direnir. İnsan dışı zeka ve ekolojik birbirine bağımlılıktan kaynaklanan sorular, tek bir tasarım projesi veya metafor üzerinden cevaplanması için çok karmaşıktır. Açıkladığı gibi, insanlığın doğayla olan ilişkisini yeniden düşünmesi gerekir, ancak bu süreç yaratıcı disiplinlerin ötesine geçen kararları içermelidir. ‘Benim için yerin altında yaşayan ve sporlarını patlatan bir organizma, politika ele almak, kimi oy vereceğimiz ve dünyada nasıl yaşadığımızı çözmek için bir yer tutmaz.’

tanıdık olmayan şeyin kalıcı çekiciliği

Gavin’in mantarlara ilgisi sanatla başladı. Konuya geri dönen sanatçı sayısından etkilenmiş ve mantarların neden hâlâ bu kadar farklı yorumdan ilham verdiğini anlamak istemişti. Erken dönem referanslarından biri, Alice’s Adventures in Wonderland için John Tenniel’in illüstrasyonlarıydı; burada mantarlar doğayı tuhaf ve tanıdık olmayan bir şeye dönüştürür. Bu sıradan ile fantastik arasındaki karışım, mantarların sanatçılar için çekici olmasını sağlayan şeylerin bir parçasıdır. Daha yakın dönemdeki çalışmalar arasında Francesca Gavin, Fondazione Prada’daki Carsten Höller’in ters dönmüş kurulumunu öne çıkarır. Bunu ‘çocuksu hayranlık, psikedelik sürrealizm, teknik deney ve estetik zevk’ birleşimi olarak tanımlar ve mantarların nasıl oyunbaz, alışılmışın dışında ve görsel açıdan etkileyici eserlere ilham verebileceğini gösterir. Bu çeşitlilik aynı zamanda Fungi: The World of Mushrooms’da da yansır; burada sanat eserleri, tarihsel nesneler, bilimsel görüntüler ve popüler kültür bir araya gelerek mantarların anlamının zaman içinde nasıl değiştiğini gösterir.

Francesca Gavin için mantarlar aynı zamanda doğanın insanların ihtiyaç duyduğu veya kullanabildiğinden daha ötede de var olduğunu gösterir. Sanat, tasarım ve mimaride yeni malzemelere ve fikirlere ilham verseler de, önemleri pratik kullanımlarının çok ötesine geçer. Dediği gibi, ‘Yine de her şey söylendikten ve öldükten sonra, insanlık ortadan kalktıktan sonra, mantarlar yine burada olacak.’

Alake Shilling, I’m Just a Fun Guy, 2023. Resim kaynağı: Alake Shilling ve Jeffrey Deitch, New York ve Los Angeles’ın izniyle / Shio Kusaka ve Jonas Wood’un koleksiyonu / Evan Bedford’in fotoğrafı (sayfa 59) Glazürlü fırınlı kil, 21/2 × 19 × 17 1/2 in. / 52,1 × 48,3 × 44,5 cm. Özel koleksiyon

kitap 200’den fazla görüntüyü bir araya getiriyor

Daniel Del Core, David Åberg ile işbirliğinde, Mushroom Mask, 2021. Resim kaynağı: Sanatçı: Björk, Fotoğrafçı: Vidar Logi, Stil: Edda Gudmundsdottir, Görünüş/Giyim: Daniel Del Core, Maske: Daniel Del Core, David Åberg ile işbirliğinde (sayfa 123) Stereolitografi, reçine, hava fırçası ve lak, 10 5/8 × 8 7/8 × 7 3/8 in. / 27 × 22,5 × 18,7 cm

Nongzao, Coffee Grounds Mycelium Practice, 2024. Resim kaynağı: Sustainable Design (Material) Museum, China (sayfa 155) Kahve telvesi, pirinç kabukları, saman ve diğer tarım atıkları, 311/2 × 235/8 × 195/8 in. / 80 × 60 × 50 cm

kitap, mantar formlarının ve birleşimlerinin farklı kültürel bağlamlar boyunca nasıl yol aldığını inceliyor

proje bilgisi:

adı: Fungi: The World of Mushrooms
yayıncı: Phaidon | @phaidonpress
yazar: Francesca Gavin
sayfa: 232

Her designboom editör dizisi; mimari, tasarım, sanat ve teknoloji alanındaki projeler, söyleşiler, haberler ve köşe yazıları aracılığıyla bir temayı derinlemesine inceler. Buradan diğer bölümlere göz atabilir, hikâye göndermek isterseniz sunum portalımız veya iletişim formumuz üzerinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.