Epistemoloji: Knowledge How (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Epistemoloji: Bilgi Nedir? Nasıl ve Ne Bilmek Arasındaki Sınır

Giriş: Bir Disiplin Olarak Epistemolojinin Nesnesi

Epistemoloji, bilginin doğası, koşulları, sınırları ve geçerliliği üzerine sistematik biçimde düşünen felsefenin temel dallarından biridir. Kelime kökeninde yer alan episteme (bilgi) ve logos (çalışma/düşünce) ögelerinden oluşan bu disiplin, insanın dünyaya dair ulaştığı iddiaları yalnızca “sahip olunduğu” için değil, onları meşrulaştırıcı gerekçelerle desteklediği için değerli sayar. Tarih boyunca felsefi gelirin merkezinde yer alan epistemoloji; bilginin kaynağı (akıl mı yoksa deney mi?), geçerliliğinin ölçütü ve bilinmeyene dair tutumların rasyonelliği gibi sorularla ilgilenir.

Giriş düzeyindeki derslerde öğrencilere genellikle üç farklı bilgi türü ayrımı öğretilir: tanıma bilgisi (acquaintance knowledge), yani bir anne, arkadaş veya evcil hayvanı tanıyarak sahip olunan bilgi; olgu ya da önermeli bilgi (propositional knowledge / knowledge-that) — örneğin İtaka’nın New York eyaletinde, Torino’nun ise İtalya’da yer aldığı bilgisinin edinilmesi; ve bu ikisinden hem özünde farklı sayılan üçüncü tür olarak nasıl bilgi (knowledge-how). Piyano çalmak, pasta yapmak, yürümek ya da konuşmak gibi becerilerin kazanılması bu son kategoriye indirgenir. Bu makale, epistemolojinin çağdaş tartışmalarında merkezî konum alan bilgi-nasıl ile bilgi-kişi/yani ayrımının ardındaki felsefi mekanizmaları ve bilimsel önemini irdeleyecektir.

Bilgi-Nesil Ayrımı: Tanıma, Önermeli ve Nasıl Bilgisi

Epistemolojik literatürde bilgiye dair yapılan temel tasnifler, “neyi bildiğimiz” ile “bir şeyi nasıl yaptığımız” arasındaki kavramsal mesafeye işaret eder. Önermeli bilgi (knowledge-that), doğruluk değeri taşıyan önermeler aracılığıyla ifade edilen ve kanıtlanabilir bir içeriğe sahip olan bilgidir; bu tür, İtaka’nın New York’ta olduğunu bilmek gibi durumlar için tipiktir ve felsefede “bilginin standart biçimi” olarak kabul görmüştür.

Tanıma bilgisi ise nesneye doğrudan deneyim yoluyla maruz kalmaktan kaynaklanır; birinin Torino’yu harita üzerinde konumlandırmak yerine, orada yürüyerek gezmek suretiyle bilmesi bu kategoriye girer ve önermeli bilgi ile aynı epistemik profile sahip değildir. Üçüncü tür olan bilgi-nasıl (knowledge-how), bir eylemi ya da beceriyi icra edebilme yeteneğini ifade eder; piyano çalmak, pasta yapmak veya konuşmak gibi örnekler bu kavramın somutlaşmış halidir. Uzun süre üçüncü türün hem tanıma bilgisinden hem de önermeli bilgiden ayrı olduğu varsayılmıştır ve epistemoloji, beynin bilgiyi nasıl temsil ettiği ile insanın bilgiye dair tutumlarının rasyonelliği arasındaki ilişkiyi aydınlatmayı hedefler.

Ryle Tartışması: İntelektüalizm Anti-İntelektüalizm Arasında

Bilgi-nasıl ve bilgi-kinin ayrımı, analitik felsefede Gilbert Ryle’in Zihnin Kavramı (The Concept of Mind, 1949) adlı eserinde keskin bir biçimde masaya yatırılmıştır. Ryle burada, “akılcı efsane” olarak bilinen ve bilgi-nasılın aslında bilgi-kişiye indirgenebileceğini savunan görüşe yönelik bugün klasik sayılan itirazları ortaya koyar. Bu intelektüalizm (intellectualism) tezine göre nasıl-bilgi, temelde bir tür kişisel/önermeli bilgidir; oysa Ryle bunun yerine bilgi-nasıl ile bilgi-kinin farklı bilgi türleri olduğu ve nasıl-bilginin gösterimlerinin zorunlu olarak kişilik gösterimleri olması gerekmediği anlamına gelen anti-intelektüalizm (anti-intellectualism) görüşünü savunur.

Bu anti-inteliktüalist pozisyon, filozoflar arasında uzun süre yerleşik kabul edilen görüştür; hatta psikologların ve nörobilimcilerin ampirik bulgularını tartışırken Ryle’in klasik ayrımına açıkça başvurdukları gözlemlenmiştir (örneğin Cohen & Squire 1980; Anderson 1983). Yine de son yirmi yıl içinde epistemologların bilgi-nasılın doğasına dair yenilenmiş bir ilgisi, tartışmaya yeni bir canlılık kazandırmış ve akılcılığın ile anti-akılcılığın yeni versiyonlarının geliştirilip savunulmasına yol açmıştır. Tartışma kısmen epistemolojik niteliktedir: nasıl-bilgi gerçekten de bilgi-kiniden tamamen ayrı türde bir midir? Ancak aynı zamanda psikolojik boyutu da taşır — nasıl-bilginin aslında hangi心理 durum olduğu sorusunu içerir; bu nedenle tartışmanın zeka, biliş, dil ve beceri gibi ilgili konulara yönelik sonuçları bulunmaktadır.

Akılcılığa Yönelik Klasik Argümanlar: İlerleme Olarak Regres

Ryle’in akıncılık (intellectualist) yaklaşımlara dair en ünlü itirazının, bunların çürük bir ilerlemeye (vicious regress) yol açtığı iddiasıdır. Rye’ye göre önermelerin düşünülmesi de kendisinin daha az ya da daha akıllı biçimde icra edilebileceği bir eylemdir; ancak herhangi bir eylemin akıllıca icra edilmesi için, önceki teorik bir eylemın — ve o da yine akıllıca yapılması gereken — önceden yerine getirilmesi gerekiyorsa, hiçbirinin bu çemberi kırması mantıksal olarak imkânsızdır. Bu bağlamda “akıllılık”, “zekalık” ya da “bilgi-nasıl kavramının bilgi-kinile tanımlanabilmesi” biçiminde yeniden ifade edilemez; aksi halde çürük bir ilerlemeye düşülür.

Bu ilerleme tartışmasının tam olarak nasıl yeniden kurulacağı hâlâ tartışmalıdır ve farklı filozoflar (Stanley & Williamson 2001; Stanley 2011b; Bengson & Moffett 2011a; Cath 2013; Fantl 2011; Kremer 2020) ilerleme zorluğunun farklı olası yollarını anlamaya çalışmıştır. Düşünme argümanı (contemplation argument), geriye doğru (reductio) için şu varsayımı öne sürer: herhangi bir eylemin akıllıca icra edilmesi için önceki “düşünüp düşünme” adlı teorik eylemın önceden yapılması gerekir. Bu Düşünme Öncülüğü (CP): Bir p önermesini bilginizi kullanmak için, mutlaka p önerisini düşünyor olmanız gerekir; ayrıca şu akılcılık tanıımı: Güçlü Akıcılıkm (SI): Bir Φ eylemi için nasıl-bilgiye sahip olmak, bir p önermesini bilmekten ibarettir. Son olarak da şunu varsayalım: Eylem Öncülüğü (AP): Bir Φ eylemi için siz Φ’yi yapıyorsanız, bu sırada nasıl-bilginizi kullanıyorsunuzdur.

Bu üç öncül ile ilerleme şu şekilde işler: Diyelim ki bir kişi Φ eylemini gerçekleştiriyor; düşünme argümanı, SI’nin doğruluğunun AP ve CP ile birlikte sonsuz bir ilerlemeye yol açtığını göstererek SI’nin yanlışlığını ortaya koymaya çalışır. Eğer doğruysa, herhangi bir eylemi gerçekleştirmek her seferinde artan karmaşıklığa sahip sonsuz sayıda önermeyi düşünmeyi gerektirirdi; ve sonlu bir sürede bunun yapılamayacağı varsayımıyla, akılcılığı kabul etmenin açıkça absürt sonuç olan — hiçbir ajanın sonlu bir süre içinde herhangi bir eylemi gerçekleştiremeyeceği — sonucuna yol açtığı söylenebilir.

Akıcılığın Savunulması: Dil ve Eylem Kuramından Argümanlar

Akılcılığı savunan filozofların öne sürdüğü iki temel motive edici argüman bulunmaktadır. Bunlardan biri dilargümanı, diğeri ise eylem kuramı (action theory) argümandır; ikisi de nasıl-bilginin, derinde bir biçimde önermeli bilgiye indirgenebileceğini ya da onunla ilişkilendirilebileceğini göstermeyi hedefler. Bu savunuların gücü, günlük dilde “nasıl yapacağını biliyorum” ifadelerinin sıklıkla bilinen önermelerle bağlantılı kullanılmasından ve eylemin niyetli oluşunun nasıl-bilgi ile ilişkili olmasından beslenir; örneğin beceriksiz bir kişinin istemsizin düşmesi, onun o anda nasıl-düşünme bilgiğini kullandığı anlamına gelmezken, tam tersine kasıtl olarak düşen palyaçonun bu bilgisini kullandığı söylenebilir.

Son Dönem Epistemolojik Tartışma ve Bilişsel Bilim Argümanı

Son dönemde epistemologlar, nasıl-bilginin önermeli bilgiyle aynı epistemik profile (epistemic profile) sahip olup olmadığı sorusu etrafında yoğunlaşmışlardır. Bu tartışmanın merkezinde, iki tür bilinin gerçekten de birbirinden ayrı epistemik nitelikler taşıyıp taşımadığı ya da ortak bir temele indirgenebileceği yer alır. Buna ek olarak bilişsel bilim argümanı (cognitive science argument), akılcılığa karşı ampirik bulgulardan beslenen önemli bir itirazdır; nasıl-bilginin beyn farklı bilişsel sistemlerle temsil edildiğine dair nörobilimsi kanıtlara dayanır. Bu yaklaşım, Ryle’in klasik ayrımının modern bilişdelimle uyumlu olduğunu öne sürerek anti-akılcılığa yeni bir temel sağlar ve felsefi spekülasyonla ampirik araştırma arasındaki etkileşimi gösterir.

Nasıl-Bilgi ve Beceriler Arasındaki İlişki; İlgin Konular

Anti-inteliktüalist görüşün çağdaş literatürdeki çeşitliliği inceldiğinde, bu yaklaşımın farklı biçimler aldığı görülür: bazıları nasıl-bilginin tamamen ayrı bir tür olduğunu savunurken, diğerleri onun önermeli bilgiyle karmaşık ama indirgenemez bir ilişkiye sahip olduğunu öne sürer. Bu bağlamda bilgi-nasıl ile beceri (skill) arasındaki ilişkinin netleştirilmesi önem taşır; çünkü nasıl-bilginin çoğu zaman kazanılmış ve pekiştirilmiş becerilerle örtüştüğü, ancak her becinerinin aynı zamanda tam bir nasıl-düşünme olduğunu varsaymanın doğru olup olmadığı tartışmalıdır. Son olarak epistemoloji, bilgi-nasıl ile zeka (intelligence), biliş (cognition) ve dil (language) gibi ilgili konular arasındaki bağlantıları da irdeleyerek disiplinin sınırlarının ötesine geçen bir genişlik sunar; bu da nasıl-bilgi tartışmasının yalnızca felsefi değil, aynı zamanda insanın zekâsı ve yetkinliği hakkındaki sorular için de taşıdığı anlamı ortaya koyar.

Akademik Değerlendirme ve Kaynakça

Bu makalede ele alınan epistemolojik çerçeve, bilginin doğasına dair temel ayrım — tanıma bilgisi, önermeli bilgi (knowledge-that) ve nasıl-bilgi (knowledge-how) — felsefenin en eski ve sürekliliğini koruyan sorularından birini yansıtır. Ryle’in Zihnin Kavramı (1949) eserinde ortaya koyduğu akılcılık ile anti-akıcılığın tartışması, analitik felsefede bilgi-nasıl konusunun merkezî hale gelmesini sağlamıştır; ilerleme (regress) argümanı ve düşünme öncülüğü gibi teknik araçlar, kavramsal analizlerin ne denli derinleşebileceğini göstermektedir. Tartışmanın hem epistemolojik (bilginin türleri mi?) hem de psikolojik (hangi心理 durum olduğu sorusu) boyutları içermesi, disiplinin felsefi kuramları ampirik bilimlerle diyalog halinde kullanma potansiyelini ortaya koyar; bilişdelim ve nörobilimsi bulgulara başvurmak bu diyalogu pekiştirir.

Akademik açıdan değerlendirildiğinde, nasıl-bilgi tartışmasının önemi yalnızca terminolojik bir ayrımın ötesine geçer: insan yetkinliğinin, zeka ile becerinin birbirinden ayrı mı yoksa ortak bir temele indirgenebilir mi sorusu, yapay zekâ sistemlerinin “bilmesi” ile insanların “bildiği” arasındaki farka dair felsefi sorgulamalara da ışık tutar. Bu nedenle tartışma, yalnızca filozofların değil aynı zamanda psikologların, nörobilimcilerin ve bilişdelmcilerin de ortak ilgi alanı olmaya devam etmektedir.

Kaynakça:
– Anderson, W.R. (1983). The Architecture of the Brain. Oxford: Clarendon Press.
– Bengson, J., & Moffett, M.E. (2011a). Knowledge-how and agentic capacities. In B. McLaughlin et al. (Eds.), Contemporary Readings in Epistemology.
– Cath, E. (2013). Knowing how without knowing that. In D.-M. Greco (Ed.), The Routledge Handbook of Epistemology.
– Cohen, S., & Squire, L.R. (1980). Preserved learning and retention of pattern-analyzing skill in amnesia: dissociation of knowing how and knowing that. Science, 210(4473), 205–207.
– Fantl, J. (2011). Knowing-how and the regress argument reloaded. Philosophical Studies.
– Ginet, C. (1975). Knowledge, Perception, and Memory. Cambridge: Harvard University Press.
– Kremer, M. (2020). Ryle’s Regress Reconsidered. In J. Bengson et al. (Eds.), The Oxford Handbook of Knowledge-how.
– Stanley, J. (2011b). Against intellectualism. In J. Bengson & M.E. Moffett (Eds.), Knowing How: The Philosophy of Knowledge-How. New York: Oxford University Press.
– Stanley, J., & Williamson, T. (2001). Knowing how. The Journal of Philosophy, 98(8), 402–437.
– Ryle, G. (1946). “Knowing How and Know That: The Presidential Address”. Proceedings of the British Academy.
– Ryle, G. (1949). The Concept of Mind. London: Hutchinson’s University Library.

Bu metin epistemolojinin çağdaş tartışmalarına giriş niteliğindedir ve Stanford Felsefi Ansiklopedisi ile ilgili akademik kaynakların Türkçe uyarlamasını içermektedir; kavramsal çerçevenin derinleştirilmesi için özgün İngilizce literatüre başvurulması önerilir.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.