Epistemoloji: Feminist Epistemology and Philosophy of Science (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Feminist Epistemoloji: Bilgi, Özne ve Sorgulama Pratiklerinin Cinsiyet Eleştirisi

Giriş: Bir Alan Olarak Feminist Epistemoloji

Feminist epistemoloji ve bilimsel çalışmalar (philosophy of science), cinsiyetin bilgiye, bilen öznelere ve sorgulamaya ile gerekirse nasıl etki ettiğini, ayrıca buna etkide bulunması gerektiğini araştıran felsefi bir alandır. Bu disiplin yalnızca teorik bir merakla değil, aynı zamanda normatif bir kaygıyla doğar: Baskın bilgi kavramlarının ve pratiklerinin kadınları ve diğer ezilen grupları nasıl dezavantaj ettiğini ortaya çıkarır ve bu pratikleri söz konusu grupların yararına göre yeniden biçimlendirmeyi hedefler.

Feminist epistemologlar ile bilim felsefecileri, baskın bilgi pratiklerinin kadınlara yönelik zararlarını altı temel başlık altında toplar: (1) kadınları sorgulamadan dışlama; (2) onlara epistemik otoriteyi reddetme; (3) “kadınsı” bilişsel üslupları aşağılama; (4) kadını ya üstün ya da yalnızca erkek çıkarlarına hizmet ettiği ölçüde temsil eden teori üretme; (5) kadın faaliyetlerini, çıkarlarını veya cinsiyete dayalı güç ilişkilerini görünmez kılan sosyal olgulara dair teori üretme; ve (6) aşağıdaki konumlardaki insanların işine yaramayan ya da toplumsal hiyerarşileri pekiştiren bilgi üretme.

Bu başarısızlıklar, feminist epistemologlar tarafından bilginin özneliği (objectivity), bilen özne ile bilim metodolojisi hakkındaki kusurlu kavramlara indirgenir ve bu alanı yeniden kurmanın çok sayıda yolu önerilir. Alan aynı zamanda şunları da hedefler: kadınların ve feminist akademisyenlerin farklı disiplinlere katılımının yeni sorular, teoriler, yöntemler ve bulguları nasıl ürettiğini açıklamak; cinsiyetin ve feminist değerlerin sorgulamaya nedensel rol oynadığını göstermek; eşitlikçi ve özgürleştirici hareketleri destekleyen teori üretmek; ve bu gelişmeleri epistemik ilerleme olarak savunmak.

Merkez Kavram: Konumlanmış Bilgi (Situated Knowledge)

Feminist epistemolojinin merkezinde, bilinenin bilen öznenin belirli bakış açılarını yansıttığı fikri olan konumlanmış bilgi kavrai yer alır. Feminist felsefeciler cinsiyetin bilinme öznesini nasıl konumladığını araştırır ve bu soruya dair üç yaklaşım geliştirir:

• Feminist durak kuramı (standpoint theory): Bilginin, ezilen grupların sosyal konumundan kaynaklanan epistemik avantajlarla ilişkili olduğu iddiasını ortaya koyar.
• Feminist postmodernizm: Bilgiyi tamamen söylemsel ve bağlamsal olarak üretilmiş sayarak evrensel öznelliği reddeder.
• Feminist empirizmi (feminist empiricism): Bilimsel yöntemleri, kadınların deneyimlerini sistematik biçimde görmezden gelen yanlılıkları gidererek yeniden düzenlemeyi hedefler.

Bu yaklaşımlar zaman içinde birbirine yaklaşmış ve ortak noktalar bulmuştur. Cinsiyetin özneleri nasıl konumladığına dair kavrayışlar, alanın merkezî problemlerini de biçimlendirir: bilimsel eleştirilerin temellenmesi, feminist bilimin tanımlanması, sorgulamada sosyal-politik değerlerin uygun rollerinin belirlenmesi, örnelliği değerlendirme ve epistemik otorite ile epistemik erdem pratiklerinin reformu.

Feminist epistemoloji bilen özneyi, bilinirle ve diğer öznelerle belirli ilişkiler içinde konumlanmış bir varlık olarak kavrar. Bilinen neyse odur; bilindiği biçim ise bilen özne durumundan ve bakış açısından izler. Burada söz konusu olan bilme iddialarıdır (claims to know); bu iddiaların hangisinin doğru ya da gerekli olduğu sorusu geçici bir süre için askıya alınır.

Konumlanmışlığın Biçimleri: Bilgiyi Şekillendiren Yedi Kaynak

İnsanlar aynı nesneyi, aralarındaki ilişkilerin farklılığından kaynaklanan değişik biçimlerde anlayabilirler. Genel anlamda konumandaşlık (situatedness) şu yedi temel üzerinden işlev gösterir:

1. Bedensellik (embodiment). İnsanlar dünyayı bedenlerini kullanarak deneyimler; bedenlerin yapıları farklıdır ve uzay-zamanda değişik biçimlerde yerleşiktirler.
2. Birinci kişi ile üçünci kişi bilgisi. Bireyler kendi fiziksel ve zihinsel durumlarına, kendileri hakkındaki bilgiye birinci kişisel erişime sahiptir; bu, onlar hakkında sahip olunan üçüncü kişilik bilgisinden farklıdır.
3. Duygular, tutumlar, çıkarlar ve değerler. İnsanlar nesneleri çoğu zaman duyguları, tutumları ve çıkarlarıyla ilişkilendirerek temsil ederler; başkalarıysa aynı nesneler değişik biçimlerde temsil edilir. Bir hırsız bir kili rahatsız edici bir engel olarakken, sahibinin o kilide güvenlik kaynağı görmesi buna örnektir.
4. Başkalarına dair kişisel bilgi. İnsanlar ilişkilerine göre farklı davranır ve başkaları da bu davranışları değişik biçimlerde yorumladığı için, onların hakkındaki bilgilerimiz bu ilişkilere bağlıdır.
5. Nasıl yapılır bilgisi (know-how). Farklı becerilere sahip olan insanlar aynı zamanda farklı önermeli bilgi kaynaklarına da sahip olabilirler.
6. Bilişsel üsluplar. İnsanların sorgulama ve temsil etme biçimleri değişkendir; örneğin bir nesneyi gruplayan ya da parçalayan yaklaşımlara duyulan tercih gibi.
7. Arka plan inançları ve dünya görüşleri. Farklı arka plan inançlarından dolayı insanlar aynı nesne hakkında farklı iddialarda bulunurlar. Bu farklar, hastanın belirtilerini kalp krizi belirtisi olarak yorumlarken doktorunun onu yanık hissetmesi gibi durumları açıklayabilir; küresel metafizik veya politik dünya görüşlerindeki farkların da daha geniş ölçekte ayrıcalıklar hakkındaki inançları etkileme olasılığı vardır.
8. Diğer sorgulayıcılarla ilişkiler. İnsanlar birbirleriyle farklı epistemik konumlara sahip olabilir—örneğin muhabir, yardımcı ya da öğrenci gibi; bu durum bilgiye erişimlerini ve inançlarını başkalarına aktarma yeteneklerini etkiler.

Konumandaşlık öznelerin bilgilere erişimini biçimler ile onları temsil ettikleri terimleri belirler. Bilginin biçimine (açık/üstün, resmî/resmi olmayan vb.), inanca dair tutumlarına (kesinlik kuşku, dogmatik/düzeltmeye açık), gerekli kılma standartlarına ve inançlarını öne sürme ile başkalarına sunarken sahip oldukları otoriteye yansır. Ayrıca hangi iddiaların önemli ya da anlamlı olduğunu değerlendirirlerken de belirleyici rol oynarlar.

Sosyal Konum: Feminist Epistemoloji Bir Sosyalepistemoloji Dalıdır

Feminist epistemoloji, bilinenin ve bilinme biçiminin öznenin sosyal konumu tarafından nasıl etkilendiğine odaklanır; bu nedenle sosyo-epistemolojinin bir dalını oluşturur. Bireylerin sosyal konumları, kendilerine atfedilen kimliklerden (cinsiyet, ırk, yönelim, kast, sınıf, akrabalık durumu vb.) ve bunlardan etkilenen ilişkilerden rollerinden rol kaynaklı çıkarlardan oluşur.

İnsanlar farklı normlara tabidir; bu normlar rolleri için uygun görülen erdemleri, alışkanlıkları, duyguları ve becerileri reçetelesendirir. Bu bağlamda feminist epistemoloji, bilimsel otoritenin kimlere verildiği sorusunu yeniden açar: Bir disiplinde kim konuşur, kime kulak verilirim ve hangi bilişsel üsluplar “nesnel” sayılır?

Akademik Değerlendirme ve Kaynakça

Feminist epistemoloji, geleneksel bilgi felsefesinin soyut özne modeline sunduğu en önemli itirazlardan birini temsil eder. Onca yüzyıldır baskın olan akılcı nesnel (rational objectivity) ideali, indirgenemez biçimde bedensel ve sosyal bağlamdan sıyrılmış evrensel bir özne varsayıp bu özneyi tüm insanlara aitmiş gibi sunar. Feminist eleştiri ise bilginin her zaman belirli konumlardan geldiğini vurgular; böylece “tarafsızlığın” kendisinin bile belli bakış açıları, çıkarlar ve güç ilişkileriyle yüklü olabileceği iddiasını ortaya koyar.

Bu alanın bilimsel önemi üç düzeyde okunabilir: (a) eleştirel bir işlev—bilim pratiklerindeki sistematik yanlılıkları ifşa etmek; (b) kurucu bir işlev—daha kapsayıcı ve daha az önyargılı bilgi üretim yöntemleri önermek; ve (c) açıklama bir işlev—disiplinlerdeki dönüşümlerin ardındaki nedensel dinamikleri ortaya koymak. Feminist epistemolojinin katkısı, nesnellik kavramını reddetmek değil onu yeniden kurmaktır: Nesneliğin “hiçbir yerden bakış” (view from nowhere) olmadığı; aksine daha iyi bir bilimin birden fazla konumlanmış perspektiften beslenebileceği görüşü öne çıkar.

Alanın sınırları içinde derinleşmek isteyen okuyucular, feminist sosyo-epistemoloji, bilim hakkında feminist bakış açıları ve biyoloji hakkında feminist perspektifler gibi alt başlıklara başvurabilir. Bu disiplinlerin tümü birlikte, bilginin yalnızca soyut bir mutlak değil aynı zamanda konumlanmış, bedensel ve sosyal bir üretim süreci olduğu görüşünü destekleyerek epistemolojinin çağdaş tartışmalarının merkezine yerleşmiştir.

Kaynakça (kaynak metne dayalı):
– Standford Encyclopedia of Philosophy: “Feminist Epistemology and Philosophy of Science” — Alanın temel kavramları, altı biçimli dezavantaj analizi ve konumlanmış bilgi çerçevesi için kaynak metin.
– Feminist Sosyo-Epistemoloji (alt başlık).
– Bilim hakkında feminist bakış açıları (feminist perspectives on science) — baskın pratiklerin eleştirisi ve nesnellik tartışması için.
– Biyologie hakkında feminist perspektifler (feminist perspectives on biology) — cinsiyete dayalı teori üretimindeki yanlılıklar örneği için.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://plato.stanford.edu/entries/feminism-epistemology/ üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.