Securitate Dosyaları: Romenyalı Sanatçılar Neden İhbarçı Oldu

Yeni bir kitap, bazı sanatçıların Romanya’nın ünlü komünist dönem gizli polisi Securitate ile işbirliği yapmasının ardındaki karmaşık ve çoğu zaman rahatsız edici soruyu inceliyor.

Tiyatro eleştirmeni Iulia Popovici, Romanya’nın komünist dönem gizli polisi Securitate’in arşivlerini araştırmaya başladığında, ülkenin tiyatro kurumlarının 1989’da komünizmin çöküşünden bu yana nasıl değiştiğini anlamak istiyordu.

Dokümanlar, tekrarlayan bir örüntü ortaya koydu: yurtdışında seyahat edip sahne alma fırsatları arayan sanatçılar ve Securitate’e düzenli bir şekilde gizli raporlar sunan kişiler.

Popovici’nin yeni kitabı The Artist, the Informer and the Securitate: Report for a Passport, Romanya tiyatro topluluğu ile Securitate arasındaki karmaşık ilişkiyi 1980’lerde inceliyor ve karşılaştırmalı olarak az ilgi görmüş bir soruya odaklanıyor: insanlar baskıcı bir rejim için başkaları hakkında ihbarda bulunmayı nasıl kabul ediyordu?

Sanatçıların o dönemde karşılaştıkları seçimleri anlamak için, komünist Romanya’daki koşulları hatırlamak önemlidir: ülke, otoriter rejiminin medeni özgürlükler ve ifade özgürlüğüne ağır kısıtlamalar getirdiği Nicolae Ceausescu tarafından yönetiliyordu.

Tasarruf, yiyecek ve temel malların kıtlığı ile yaygın gözetim günlük hayatı şekillendirdi; özellikle işleri onları yurtdışındaki kişiler ve kurumlarla karşılaşanlara yabancı seyahatler sıkı biçimde kontrol ediliyordu.

Bu arka plan karşısında, Romanya 1981’de yabancı krediler almayı bıraktı ve Ceausescu ülkenin dış borcunu, yaklaşık 11 milyar dolar olarak tahmin edilen tüm dış borcunu en kısa sürede ödemesine karar verdi. Rejim, maliyetleri azaltmak ve olabildiğince fazla döviz kazandırmayı amaçlayan katı bir tasarruf programı uyguladı.

“Tasarruf aynı zamanda sanatta da güçlü biçimde hissedildi,” 47 yaşındaki Popovici BIRN’e söyledi. “Kütüphaneler istisna olmak üzere, tüm kültürel kurumların kendi kendini finanse etmesi gerekiyordu, yani işletilmek için gereken paranın çoğunu kendileri sağlamaları gerekiyordu.”

Tiyatrolar dolayısıyla yıllık işletme bütçelerinin yaklaşık yüzde 75’ini kendileri sağlamayı bekleniyordu.

Bu politika, müzisyenlerden oyunculara, halk topluluklarından çocuk eğlencesi gruplarına kadar çok sayıda Rum sanatçının Batı ülkelerine gidip konser vermesini ve devlet için döviz kazamasını kolaylaştırdı.

Bu olgunun gerçek boyutunu gösterebilecek güvenilir rakamlar yok.

Ancak Popovici, Securitate arşivlerinde böyle gezilerle ilgili çok sayıda yere rastladı. Bu geziler ya organize konser turları olarak ya da sanatçılara verilen bireysel sözleşmeler çerçevesinde gerçekleştirildi.

Yabancı turlar, koşullar her zaman ideal olmasa da, çok sayıda sanatçıya ek gelir elde etmek için değerli fırsatlar sundu. Ancak bu gösterilerle elde edilen dövizin büyük bir kısmı devlete gitti.

Komünist otoriteler, bu sanatçıların kazanabileceği paradan çok daha fazlasıyla ilgileniyordu: onları kontrol altında tutmak istiyorlardı.

Her fiyata kontrol

Bir muhbirin “sağladığı bilgi için ödül” olarak bir para ödemesinin onaylandığına dair belge. Fotoğraf: Iulia Popovici

Komünist iktidarın ardından 1948’de kurulan Securitate, yeni rejimi gözetim, baskı, sansür ve korkutma yoluyla korumakla görevlendirildi. İki on yıllık sert baskı ve yaygın gözetimin ardından, 1970’lerin başında doğrudan baskıdaki rolü belirgin biçimde azaldı.

Ana faaliyeti ‘önleme’ye kaydı: Romanya toplumunun her kesimini izleyerek, erken aşamada rejime karşı faaliyet haline gelişebilecek herhangi bir hareket veya eylemi ortaya çıkarmak.

Bu amaçla, çok sayıda memur ve geniş bir muhbir ağına güvendi. Securitate Arşivlerini İnceleme Ulusal Kurulu (CNSAS) tarafından son yıllarda yayımlanan rakamlar, gizli polisin 1980’lerin sonuna kadar 14.600’den fazla çalışanı olduğunu ve bu dönemde 200.000’den fazla muhbir işe aldığını gösteriyor.

Rumenli tarihçiler, Securitate’nin rolünü nasıl yorumlayacakları konusunda hâlâ bölünmüş durumda. Sürekli gözetim ve geniş ajan ağı kuşkusuz sanat çevrelerindeki muhalefeti ve rejıme karşı faaliyeti önlemeye yardımcı oldu. Ancak gizli polis, birçok sanatçının yurt dışı turnelerindeyken iltica etmesini engelleyemedi.

Popovici, arşiv kayıtlarının, 1980’lerde yedi yıllık bir dönemde en az 1.300 sanatçının yurt dışında kaldığını gösterdiğini ortaya koydu. Çok azı oyuncuydu; gerisi Batı’da kariyerlerini daha kolay sürdürebilecek müzisyenler, şarkıcılar ve dansçılardı.

Bir ajan nasıl olunur

Rumenli bir oyuncunun Securitate gözetim operasyonu sırasında çekilen fotoğrafı. Fotoğraf: Iulia Popovici

Kültür dünyası, Rumen toplumunun diğer her alanında olduğu gibi sıkı bir gözetim altındaydı. Ancak Popovici, kitabında bunun kendine özgü özellikleri olduğunu açıklıyor.

“Tiatroda, sinemada ve edebiyatta Securitate daha temkinli hareket etti, çünkü sanat topluluğu, yalnızca izleyicilerin değil, çoğu zaman siyasi düzeyde bağlantıların da desteğini alan çok sayıda kamu profiline sahip kişiyi içeriyordu.”

Securitate dolayısıyla çoğu zaman öne çıkan kamu pozisyonları olmayan insanlara başvurdu.

Bükreş Ulusal Tiyatrosu, ülkenin en büyük tiyatro kurumu, yaklaşık 600 çalışanının düzenli ajanları yaklaşık yüzde yediydi. Çoğu teknik veya idari personel gibi destek rollerinde çalışıyor ya da daha az tanınan oyunculardı.

“1980’lerde Securitate, ajan işe alımı için zorlama veya şantaj yöntemine çok nadiren başvurdu,” diyor Popovici. “Ve gizli polisin baskıcı yöntemleri hakkında hâlâ söylenenlere rağmen, o dönemde siyasi polise işbirliği yapmayı reddeden kimse herhangi bir sonuçla karşılaşmadı.”

“Patriyotik duygulara başvurmak da büyük ölçüde etkisiz kaldı,” diye ekledi, çünkü çok az Rumen komünist sisteme gerçekten inanıyordu.

Bunun yerine, Securitate öncelikle olası muhbirlerin kişikin kırgınlıklarını ve hayal kırıklıklarını kullanmaya çalıştı. Bazı oyuncu-muhbirler durumunda, raporları daha sık yurt dışı turlara çıkan meslektaşları hakkında eleştiri veya dedikodu içeriyordu; bu da onların yerine geçme arzusuyla örtüşüyordu.

Popovici, araştırmalarının Securitate’e bilgi verenler arasındaki üç temel motivasyon ortaya çıkardığını söyledi: statü, güç ve kendilerini faydalı bulma inancı.

Birinci, fark edilmek isteyen sıradan mesleki ve kişisel yaşamlara sahip kişiler için geçerliydi; ikincisi başkalarını etkileme arzusuyla ilgiliydi; üçüncüsü ise tiyatro dünyasında yanlış olduğunu inandıkları şeyleri gizli polise bildirenler için geçerliydi; umutları “Securitate’nin işleri düzelteceği” yönündeydi.

Popovici, kitabının, incelediği muhbirlerin suçlanması amacıyla yazılmadığını, bunun yerine insanların böyle derin bir ahlaki taviz vermeye neyin yönlendirdiğine dair bir tartışma başlatmayı amaçladığını söyledi.

“İnsanların çoğunun kötülüğü yalnızca bencillikten, işlerinin kendileri için iyi gitmesi için kabul ettiğine inanıyorum” dedi BIRN’e. “Ve bu çoğu zaman da dayanışma duygusunun eksikliğiyle ilgili.”

• Romania
• Securitate

26 Ağustos 2025

Eski CIA Analisti Romanya Devrimi Hikâyesine Yeni Işık Tutar

9 Haziran 2021

Uzun Süre Gömülü Savaş Suçları Kararları Romanya Tazminatını Takip Eder

25 Aralık 2019