Cam Üzerinde Çalışan Bir Sanatçıyım: Cam Üflemeye Dayanan Fizik ve Kimyanın Sırları

Sanatçılar, camı erimiş hâliyle Rochester Teknoloji Enstitüsü’nün Glass Hot Shop adlı atölyesinde fiziksel olarak işler.
Carlos Ortiz/RIT

Cam, bir malzeme olarak birbiriyle çelişen özelliklerle doludur. Biçimi ve kullanımına bağlı olarak cam kırılgan ya da dayanıklı, opak ya da şeffaf, pürüzlü ya da pürüzsüz olabilir. Meslektaşlarımla ve ben, cam eğitmeni olarak öğrettiğimiz ve öğrendiğimiz stüdyolar, bu fiziksel zıtlıklar bolluğunu yansıtır. Bu ortamlar aynı anda sarmalayan, karmaşık, büyüleyici ve zorlayıcıdır.

Stüdyo faaliyette olduğunda, camın kırılma sesini, suya daldırılan sıcak metali, cam üfleyicilerin kullandığı boruların çalışma masası raylarında yuvarlanma sesini ve stereodan gelen güzel bir melodiyi duyabilirsiniz. Sıcak arı mumu ve yanan gazete kağıdı kokusunu alabilirsiniz. Ayakkabınızın altına sinmiş biraz atık camı ya da ocaklardan gelen yoğun sıcağı ve iyi yerleştirilmiş bir fanın esinti hissini duyabilirsiniz. Cam üfleyiciler dinlemeyi, hissetmeyi ve hareket içindekinin içinde ve arasında bir odaklanma bulmayı öğrenir.

Cam stüdyosunun sürekli uyaranları, steril bir laboratuvara benzemeyebilir; oysa cam sanatçıları, bu dinamik malzeme üzerinde herhangi bir tür kontrol sağlamak için fizik ve kimya bilgisini biriktirmek zorundadır. İstedikleri özelliklere sahip bir malzeme seçmeleri ve süreç sırasında sıcaklık ve şekillenebilirlik gibi etkenleri değerlendirmeleri gerekir.

Cam bir malzeme olarak

Cam programına yardımcı olduğum Rochester Teknoloji Enstitüsü’nde, çoğunlukla iki tür cam kullanırız. Sıcak cam stüdyomuzda “yumuşak” camı eritiriz. Bu cam, özellikle bir ocakta eritilmek ve cam üfleyici tarafından kullanılmak üzere formüle edilmiştir. İnce elek kumundan, soda külünden ve kalkerden oluşan bu karışımın içine, camın en üst sıcaklığı olan 2.200 derece Fahrenheit’in (1.204 derece Celsius) güzelliğini koruyan birkaç ek malzemenin küçük miktarları eklenir.

Flameworking atölyemizde borosilikat cam kullanıyoruz. Bu camı, New York’un Corning şehrinde üretilen Pyrex markası altında tanıyabilirsiniz. Bu, üstün ısı direncine sahip bir cam. Yumuşak cama göre daha yüksek bir sıcaklıkta erir ve öğrencilerimize, atölyemizdeki meşaleyle eriteyip biçebilecekleri şekilde önceden şekillendirilmiş çubuklar halinde gelir. Kimyasal farklar, bu camların nasıl göründüğünü ve nasıl davrandığını gerçekten değiştirir.

Pyrex mutfak eşyaları, borosilikat adı verilen özel olarak formüle edilmiş, ısı direncine sahip bir cam türünden yapılır.
Picofluidicist/Wikimedia Commons

Cam, malzeme bilimi açısından bakıldığında amorf bir katı olarak sınıflandırılır; yani camın molekülleri neredeyse rastgele bir düzene sahiptir ve keskin bir erime noktası yoktur. Bunun yerine cam, geniş bir sıcaklık aralığında kademeli olarak yumuşar.

Cam toplanması

Atölyenin kaosuna alıştıktan sonra, çalışmaya başlama zamanıdır.

Sıcak cam atölyemizde, yumuşak camla çalıştığımız için iki oğamız var; bu nedenle okul yılı boyunca 700 ile 1.200 pound arasında cam bulunur. Cam, erimiş halinde (2.200 derece F veya 1.204 derece C) tutulur ve toplanmaya ve dönüştürülmeye hazırdır.

Cam sanatçıları, camı eritip kolayca biçilebilir hale getirmek için onu oğada ısıtırlar.
AP Photo/Keith Srakocic

Malzemeyle çalışırken, onu araçlarla, nefesle ve ısıyla dönüştürürken, onu işlenebilir bir ısı alanında tutmamız gerekir – muhtemelen 1.100 ile 2.000 F (593 ile 1.094 C) arasında. Cam bu aralığın altına düştüğünde, onu katı olarak algılarız; oysa moleküler düzeyde hâlâ dinamik ve daha çok bir sıvı gibi davranıyor.

Herhangi bir şey – bir heykel, bir kadeh, göksel bir büyülü küre ya da bir balkabağı – yapmak için, camı önce oğadan metal bir çubuğa toplayarak başlarsınız. Camı topladıktan sonra, kararlar vermeye başlarsınız.

RIT’teki Glass Hot Shop’ta çalışan bir sanatçı. Cam erimiş halindeyken, sanatçı onu biçebilir ve içine üfleyebilir.
Elizabeth Lamark/RIT

Kendinize şunu sorabilirsiniz: Bu camı, zihnimde canlandırdığım nesneye dönüştürmeye başlamak için hangi aletlere ihtiyacım var? Çok beklerseniz ve cam soğumaya başlarsa, işine devam edebilmeniz için tekrar ısıtarak onu tekrar işlenebilir hale getirmeniz gerekir; aksi halde cam kırılır.

Cam işinin büyük bir kısmı, sanatçının aletlerle erimiş camı istediği biçime getirerek ısıtma odası ile çalışma masası arasında gidip gelmesinden oluşur. Bu iki istasyon arasında defalarca gidip gelmeniz gerekir.

Cam üfleme ekip çalışmasıdır. Meslektaşlarımdan hem fiziksel hem de zihni destek alırım: ciğerlerinden nefes, sıradan ısıya karşı koruma ve nesneme eklemem için ocaktan getirilen ek cam parçaları. Neredeyse asla yalnız çalışmayız.

Şöyle diyelim ki, çok temel, şeffaf bir su bardağı yapmak istiyorum. Bu basit bir kavramsal nesne – işlevsel, ev ve samimi. Aynı zamanda iyi yapmak zor bir nesne de: Çok ağırsa elde kötü hissettirir, ağzı çok kalınsa içerken damlar, tabanı çok incelse tamamlanmadan önce kırılır.

Belki onu hafif konik yapmak istiyorum: Tabanı ağızından geniş, böylece devrilme ihtimali daha az olsun. Belki kullanıcının başparmağı için nazikçe elini davet eden küçük bir çukura sahip olmasını istiyorum. Önce tasarımımı yaparım: Çizerim. Sonra ekibimle paylaşırım ki süreci ve nesnenin ihtiyaçlarını tahmin edebilsinler. Sonra başlarız.

Fizikle çalışma

Camı ocaktan alırım, biraz soğuturum, sonra nesneye bağlanan, içi boş çubuk olan üfleme çubuğundan üfleyerek cama bir kabarcık veririm. Tekrar ısıtırım, çalışma masasına otururum ve hem yerçekimini hem de Jills denilen, hem soğutan hem biçimlendiren aleti kullanarak camı şekillendirmeye başlarım. Jills, büyük bir maşa çiftine benzer. Tasarımı 2.000 yıldır pek değişmemiştir.

Cam sanatçıları çalışmalarını şekillendirmek için çeşitli aletler kullanır.
AP Photo/Gerry Broome

Rakibimden biraz hava istiyorum; o boruya üflerken ben camı şekillendiriyorum. Kabarcık, biraz daha geniş bir hap biçimine dönüşüyor; alt kısmında hafifçe genişliyor. Borunun hemen önündeki bölgeyi daralıyorum. Asıl odaklandığım şey şekil ve ısı; camın çok soğumasına izin vermemeye özen gösteriyorum. Cam 1.000 F’ye (538 C) düştüğünde tehlike bölgesine giriyor. Hâlâ bitmemişse, ısıtma odasında ısıtılması gerekir; bitmişse, yavaşça soğuması için fırına konur.

Cam çok hızlı soğursa, moleküller kaotik bir düzene donar ve bu da kırılmaya yol açan gerilmeler yaratır. Bu değişkene karşı koymak için, cam nesne bitip soğurmaya hazır olduğunda onu bir tavlaya yerleştiriyoruz: Dinlenme sıcaklığı 930 F’ye (500 C) ayarlanmış bir fırın.

Bu sıcaklık, bizim camımız için tam bir “Orta Yol” bölgesi gibidir: Camın deforme olacağı kadar sıcak değil, ama camın gerilip kırılacağı kadar soğuk da değil. Fırınlar dolduğunda, bir bilgisayar kılavuzu onları yaklaşık 10 saat içinde oda sıcaklığına indiriyor.

Kupam üzerinde çalışmaya devam ederken daha fazla ısı alıyorum; odaklandığım şey kabarcığın en ucu, yani kupanın tabanı olacak kısım. Ardından oturuyor ve ekibimin bir üyesi ahşap bir paleta ile tabanı düzleştirirken ben de Jills adalı aletlerle camı şekilinde tutarak işliyorum. Döngü böyle sürüp gidiyor.

Süreç hızlı, ama aynı zamanda o kadar çok küçük adım var ki, hepsini betimlemek neredeyse tam uzunlukta bir kitap alır. Bir tumler yapmanın ne kadar sürdüğü sorulduğunda, çoğu zaman “Yaklaşık 10 yıl ya da 10 dakika, zaman ve malzeme bilgisine nasıl baktığınıza bağlı” diye yanıtlıyorum. Bu hem samimi hem de doğru. Cam, fizikle kimya arasındaki bağlantıları gözlemlenebilir deneyimlerinle kurma iradesiyle birlikte dikkat, adanmışlık ve özveri ister. Üstelik çalışmak ve onunla baş başa kalmak için son derece zorlayıcı, ona eşit ölçüde ödüllü bir malzemedir. Kendimi çok şanslı sayıyorum.

• Sanat ve bilim