«Les Voyages de Gulliver» 300 Yaşında: Jonathan Swift’in Romanı Politik Satiranın Zirvesi Olmaya Devam Ediyor

Gulliver fermere Brobdingnag’da sunuluyor, Richard Redgrave’ın resmi, Jonathan Swift’in Gulliver’ın Seyahatleri adlı eserinden (1836).
Victoria ve Albert Müzesi, Londra, CC BY-NC

TEMEL

• Jonathan Swift’in Gulliver’ın Seyahatleri romanı, 28 Ekim 1726’da yayımlandı.

• Siyasi hicvin bu başyapıtı, bugün hâlâ öfke uyandıran, güldüren ve şok eden gücünü koruyor.

• Anglo-İrlandalı topluluğa ait olan Swift’in bakış açısı, yalnızca tek bir kültürel referans çerçevesine inanmanın ne kadar akılsız olduğunu anlamayı mümkün kılıyor.

Bu eseri tanıyan çoğu okur, onun yazarı Jonathan Swift’in yalnızca İrlanda kökenli olmakla kalmayıp, kuşkusuz en büyük başyapıtı sayılan eseri yazdığı sırada Dublin’deki Saint Patrick Katedrali’nin reisi görevinde bulunduğunu bilir.

Ancak muhtemelen bilmedikleri şey, metnin Swift’in İrlanda’daki protestan elitinin bir üyesi olarak edindiği deneyimle derinden etkilenmiş olmasıdır.

Kırıcı haber değil. Temelsiz görüşlere dair değil.

Bu grup, kendisinin vahşi ve geri kalmış bir ülkeye düzen ve medeniyet getirmeye çağrıldığı fikrine dayanan bir kimliğe sahip azınlıktı. Üyeleri, üstün aklî yetkinlikleri ve zarif yaşam tarzlarıyla İrlanda’yı « geliştirecekleri » inancıyla hareket ediyordu.

Bu uygarlaştırıcı misyon, başından itibaren İrlanda Protestanlarının çözülemez çelişkilerle karşı karşıya kalmasıyla zorlaştı; ilk başlarda kendilerini “İrlanda’daki İngilizler” olarak tanımlıyorlardı. Rollerinin, İrlanda halkının gözünde üstün bir kültürü temsil etmek ve bedenlemek olduğunu düşünüyorlardı. Ancak, İrlanda’da yaşamak, kendilerinin de aşağı görülmeyi kabul etmek anlamına geliyordu. Swift’in çağdaşı William Molyneux’un belirttiği gibi:

«İrlanda’daki İngilizler İngilizler gibi muamele görürse, kalplerinde ve eğilimlerinde İngiliz olarak kalmaya devam edeceklerdir; ancak ezilirlerse İrlandalı olurlar, çünkü acı içinde birlik sevgi besler ve çıkarları birleştirir.»

Drapier’ın Mektupları adlı, 1724’te yayımlanan ve Swift Gulliver’ın Yolculukları üzerinde çalışırken kaleme aldığı bir dizi politik pamphlet sırasında, Anglo-İrlandalıların olağandışı durumu ve güvensiz statüsü karşısındaki hayal kırıklığını da ifade etti:

«İngiltere’de özgür bir adam mıyım, ve İngiliz Kanalı’nı geçtikten altı saat içinde mi köle oluyorum?»

İrlandalı kimliğinin karmaşıklıkları

Bu noktada, özgür bir adamın kölelere dönüştüğü bir araç olarak yolculuğa verilen vurgu, Gulliver’ın Yolculukları‘nin karakteristik olduğu o baş döndürücü yön kaybetme ve yabancılaşmanın, Swift’in İrlandalı kimliğinin karmaşıklıklarından ne kadar derinlere kök saldiğini gösteriyor.

Jonathan Swift, Saint-Patrick Başrahibliği (1905).
Wikimédia

XVIII. yüzyılda giderek popülerleşen yolculuk edebiyatı türü, genel olarak, Batı Avrupa‘lı yolcuların görüşlerini kesin ve otoriter olarak ortaya koyuyordu. Buna karşılık, Gulliver’ın Yolculukları bu konumu sorgulamaya ve kökten sarsmaya özeniyor.

Birinci bölümde Gulliver, Lilliput’ta bir dev olarak karşımıza çıkar ve satirik mizahın büyük bir kısmı, minicik Lilliputlular’ın kendi önem algıları ile boyutları arasındaki komik tutarsızlıktan habersiz olmalarından gelir. Örneğin, yaklaşık 15 santimetre boyunda olan «çok güçlü Lilliput İmparatoru», «Evren’in neşesi ve korkusu» olarak tanımlanır; toprakları «beş blustrug kadar (yani dünya’nın uçlarında bir turda yaklaşık altı leue) uzanan» devletleri içerir.

Gulliver’ın boyutu onun Lilliputlular’a göre üstün bir konumda olduğunu ima etsede, bu üstünlük onun devasa bedeninin canavarlı karakteri nedeniyle zedelenir. Lilliputlular, onun temel beslenme ihtiyaçlarını karşılamanın ülkeyi açlığa sürükleyeceğinden korkarlar. Ancak, çürüyen muazzam cesedinin hastalık kaynağı olacağı gerekçesiyle bundan vazgeçerler.

İkinci bölümde Gulliver, Brobdingnag’da—bir dev dünyasında—sadece minikleştirilmesiyle tamamen utandırılır ve otoritesinden mahrum bırakılır. Bu durumda, Brobdingnag Kralı’na İngiltere’nin büyüklüğünü ikna etmeye çalışırken absürtlü görünümünün farkına varamayan Gulliver olur. Kral’ın uzun anlatısına yönelik sert cevabı, İngilizleri «doğanın toprağın üzerinde sürünmesine izin verdiği en zararlı böcek ırkı» olarak niteler.

Akıl ve sağduyunun terk edilmesi

La joie féroce que Swift prend à saper les prétentions des Anglais au pouvoir et à la supériorité, motivée par ses expériences en tant que membre désabusé de l’establishment protestant irlandais, est encore davantage mise en évidence dans la troisième partie. Il s’y rend sur l’île volante de Laputa, où le bon sens a été abandonné au profit des expériences fantaisistes mises au point par l’« Académie ». Ce groupe est une parodie de la Royal Society anglaise, fondée à Londres en 1660 dans le but de promouvoir la recherche scientifique et d’« améliorer la connaissance de la nature ».

Gulliver présenté à la reine de Brobdingnag, par Charles Robert Leslie (1835).
National Trust, CC BY-NC

Le mépris de Swift pour les « académiciens » transparaît également dans sa Modeste proposition (1729). Dans cet essai satirique, la grande innovation du soi-disant « académicien » qu’est le narrateur consiste à résoudre les problèmes sociaux et économiques de l’Irlande en vendant son excédent de population infantile à des fins de consommation humaine.

La conjonction profondément choquante entre méthode rationnelle et cruauté barbare qui caractérise Une modeste proposition est déjà préfigurée dans le dernier livre des Voyages de Gulliver. Dans cette conclusion, les Houyhnhnms, une race de chevaux hyperrationnels, délibèrent sereinement sur l’opportunité d’exterminer ou non les Yahoos. Ce groupe opprimé est reconnu à contrecœur par Gulliver comme étant humain, mais est traité comme une sous-espèce bestiale par ses maîtres équins. Cet épisode glaçant est rendu d’autant plus troublant par la réticence angoissée de Gulliver à reconnaître sa parenté avec les Yahoos, et par son humiliation face aux Houyhnhnms.

Gulliver’in Houyhnhnmlara kendini özdeşleştirmeye yönelik akıl almaz ısrarı, eve dönüşünde kendi karısı ve çocukları yerine atlarıyla yaşamaya sürüklenmesine yol açar. Gulliver’in son çılgınlığı, belirli bir düzeyde, İngiliz-İrlandalı ikilemin bir metaforu olarak yorumlanabilir – gerçekte onu horlayan ve ezen bir güce inatçı biçimde bağlı kalan sömürgeci bir nüfusun portresi. Ancak Swift’in eserinin kapsamı çok daha ötesine geçer.

Dönemin baskın güç yapıları içindeki eşsiz çift bakış açısı, tek bir referans çerçevesinin mümkün olduğuna inanmanın çılgınlığını kavramasını sağlamıştır. İşte bu, Gulliver’in Seyahatleri‘ne ilk yayımından üç yüz yıl sonra da çağdaş okurlar için büyük bir güncellik kazandırmaktadır.

Bu makale ilk olarak İngilizce yayınlanmıştır