Sosyokültürel evrim, sosyobiyoloji ve kültürel evrim teorilerinin birleştiği bir alandır; bu alan, toplumların ve kültürlerin zaman içinde nasıl değiştiğini tanımlar. Bu kavram, bazen sosyokültürel evrimcilik veya kültürel evrim olarak da adlandırılır. Sosyokültürel gelişme, bir toplumun veya kültürün karmaşıklığını artırma eğilimindeki süreçleri takip ederken, sosyokültürel evrim aynı zamanda karmaşıklıkta azalmaya (sosyal dejenerasyon) yol açabilen ya da karmaşıklıkta görünürde önemli değişiklik olmaksızın yalnızca varyasyon veya çoğalma üretebilen süreçleri de dikkate alır. Bu bağlamda sosyokültürel evrim, “yapısal yeniden yapılanmanın zaman içinde etkilendiği, nihayetinde atasal biçimden niteliksel olarak farklı bir biçim veya yapı ürettiği süreç” olarak tanımlanır.
İnsanlık tarihi boyunca pek çok farklı toplum var olmuştur. Yapılan tahminlere göre toplamda bir milyonu aşkın sayıda ayrı toplum bulunmuş olabilir; ancak 2013 itibarıyla mevcut farklı toplumların sayısı yalnızca yaklaşık iki yüz olarak tahmin edilmektedir. Antropologlar ve sosyologlar genellikle insanların doğal sosyal eğilimlere sahip olduğunu ve belirli sosyal davranışların genetik olmayan nedenlere ve dinamiklere dayandığını varsayar. İnsanlar bu davranışları sosyal bir ortamda ve sosyal etkileşim yoluyla öğrenir. Toplumlar, doğal kaynaklar ve kısıtlamalarıyla birlikte karmaşık sosyal ortamlarda yaşar ve kendilerini bu ortamlara uyum sağlayarak varlıklarını sürdürür. Bu nedenle tüm toplumların değişmesi kaçınılmaz kabul edilir.
Belirli sosyal veya kültürel evrim teorileri, genellikle farklı toplumların farklı gelişim aşamalarına ulaştığını varsayar ve yaşıt toplumlar arasındaki farklılıkları açıklamaya çalışır. Bu tür teoriler, teknolojiler, sosyal yapı veya bir toplumun değerleri arasındaki ilişkileri anlamak için modeller sunsa da, tanımladıkları varyasyon ve değişim mekanizmaları bakımından birbirinden ayrılır. İnsanlarla ilgili evrimsel düşüncenin tarihi, en azından Aristoteles ve diğer birçok Yunan filozofuna kadar uzanır. Erken sosyokültürel evrim teorileri – Auguste Comte (1798–1857), Herbert Spencer (1820–1903) ve Lewis Henry Morgan‘ın (1818–1881) fikirleri – Charles Darwin’in çalışmalarıyla eşzamanlı olarak, ancak onlardan bağımsız olarak geliştirilmiştir. Bu fikirler 19. yüzyılın sonlarından I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar popülerdi.

Richard Dawkins, 1976’da yayımladığı The Selfish Gene (Gen Bencildir) kitabında şöyle yazmıştır: “Kuşlarda ve maymunlarda kültürel evrimin bazı örnekleri vardır, ama … kültürel evrimin neler yapabileceğini asıl gösteren kendi türümüzdür.” Bu ifadeler, kültürel evrimin insan türünde daha belirgin biçimde gözlemlenebileceğini ima eder.
19. yüzyılda sosyal ve tarihsel değişime ilişkin üç ana klasik teori ortaya çıktı: sosyokültürel evrimcilik, sosyal döngü teorisi ve Marksist tarihsel materyalizm. Bu teorilerin ortak bir özelliği vardı: hepsi, insanlık tarihinin belirli bir sabit yolu, büyük olasılıkla sosyal ilerleme izlediği konusunda hemfikirdi. Böylece her geçmiş olay, yalnızca kronolojik değil, aynı zamanda nedensel olarak da şimdiki ve gelecekteki olaylara bağlanıyordu. Bu yaklaşımlar, sosyolojinin tarihin “yasalarını” keşfedebileceğini varsayar ve olayların sırasını yeniden kurar.
Sosyokültürel evrimciler, evrim benzeri bir sürecin sosyal ilerlemeye yol açtığı konusunda hemfikirdir. Bu akım, erken dönem sosyokültürel antropoloji ve sosyal görüşlerin hakim teorisi haline geldi ve Auguste Comte, Edward Burnett Tylor, Lewis Henry Morgan, Benjamin Kidd, Leonard Hobhouse ve Herbert Spencer gibi isimlerle ilişkilendirilir. Bu modeller, fikirlere, beşeri ve sosyal bilimlere, gelecek evrimsel yaklaşımlara büyük etkisi oldu. Organizmalar zaman içinde fark edilebilir, belirlenimci yasalara göre gelişebildiyse, toplumların da gelişebileceği makul görünüyordu. İnsan toplumu biyolojik bir organizma ile karşılaştırıldı ve varyasyon, doğal seçilim ve kalıtım gibi kavramların sosyal bilimdeki eşdeğerleri, toplumların ilerlemesini sağlayan faktörler olarak tanıtıldı. Bu yaklaşım, “vahşet, barbarlık ve medeniyet” gibi aşamaları içeren bir ilerleme fikrine yol açtı.
Erken dönem düşünürler arasında Jean-Jacques Rousseau (1712–1778), insanın sosyokültürel evriminin varsayımsal bir aşama modelini sundu. Rousseau’ya göre başlangıçta insanlar yalnız ve yalnızca grup halinde yaşıyordu; daha sonra kadın ve erkek birlikte yaşayıp çocuk bakımını paylaşarak aileleri, ardından kabileleri kurdular. Charles Darwin’in büyükbabası Erasmus Darwin (1731–1802) ise kültürel dönüşüm teorisine dayanan eserler geliştirdi. Richard Payne Knight (1751–1824) ve Robert Chambers (1802–1871) gibi düşünürler de kültürel dönüşüm konusuna katkıda bulundu.
19. yüzyılın ortalarında jeoloji, arkeoloji ve antropolojide bilim adamları “ilkel” kültürleri geçmiş toplumlarla karşılaştırmaya başladılar ve teknoloji düzeylerini Taş Devri kültürlerle paralel gördüler. Bu halkları insan evriminin ilk aşamaları için model olarak kullandılar. Sonuç olarak, insan türünün evrimine paralel olarak zihnin, kültürün ve toplumun evriminin gelişimsel bir modeli ortaya çıktı. Klasik sosyal evrimcilik, en çok Auguste Comte ve Herbert Spencer’ın 19. yüzyıl yazılarıyla yakından ilişkilidir. Spencer, toplumların zamanla ilerlediğini yazarken, bu ilerlemenin rekabet yoluyla sağlandığını vurguladı; ancak gelişen analiz biriminin kolektiviteden ziyade birey olduğunu belirtti.
Bu teorilerde sosyal hiyerarşi konusuna da yer verilir. Spencer, argümanlarını toplumların evrimi ile bir hayvanın ontogenisi arasındaki bir analojiye dayandırdı. Spencer için doğal evrim sürecine müdahale tehlikeliydi. Spencer, toplumun evriminin en üstte Kafkasyalılar ve en alttaki Afrikalılardan oluşan bir ırk hiyerarşisi yarattığını açıkça düşündü. Etkili Alman zoolog Ernst Haeckel ise yalnızca ırk hiyerarşisi değil, uygarlık hiyerarşisi de dahil olmak üzere, “doğal insanların yüksek omurgalılara son derece uygar Avrupalılardan daha yakın olduğunu” yazdı. Bu tür görüşler, sömürgecilik projeleriyle derinden bağlantılıydı.
Antropolog Lewis H. Morgan, 1877 tarihli klasiği Ancient Societies (Antik Toplumlar) eserinde vahşet, barbarlık ve uygarlık aşamalarını ateş, yay, çanak çömlek gibi teknolojik icatlarla ilişkilendirir. Morgan, vahşi çağda hayvanların evcilleştirilmesi, tarım; barbarlar çağında metal işçiliği; medeniyet çağında ise alfabe ve yazı kullanıldığını öne sürer. Böylece Morgan, sosyal ilerleme ile teknolojik ilerleme arasında bir bağlantı kurmuştur. Morgan’ın teorileri, Friedrich Engels tarafından popülerleştirildi. Engels’in en ünlü eseri olan Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, 1884’te yayınlandı.
Bu yaklaşımların bazı formları, özellikle unilineal olanlar, eleştirilere yol açtı. Sosyal Darwinizm ve bilimsel ırkçılık, bu teorilerin en başında gelen formlarındandır ve bazen mevcut politikaları haklı çıkarmak için Avrupalı emperyal güçler tarafından geçmişte kullanılmıştır; sömürgeciliğe, köleliğe ve öjenik teorilere prim tanınmıştır. Bu nedenle, bu evrimsel düşüncenin bazı formları, tarihsel bağlamda tartışmalı politikalara haklılık payı çıkarmak için kullanılmıştır.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yanıt
[…] Çekebilir: İnsan Toplumlarında Kültürel Evrim ve Sosyal Hiyerarşilerin Kökenleri → Kaynak: ThediplomatKaynak yazarı: Kavita Chowdhury 💬 Topluluk Masası & […]