İçeriğe geç
KÜLTÜRÜN, SANATIN VE İNSANIN HAFIZASI
RSS
İNSANATLASIKÜLTÜR · SANAT · İNSAN
Forum
Kültür & Antropoloji / 21.11.2026

Reddetmek İmkânsız”: Özbekistan’ın İpek Sektöründe Devlet Zorla Emek ve Sömürüsü

Yayın:

Özbekistan, ipek üretimi için elverişli bir iklime, köklü bir ipekçilik geleneğine ve iş olanaklarının kısıtlı olduğu kırsal topluluklara sahip. Hükümet…

· 8 dk okuma
Reddetmek İmkânsız”: Özbekistan’ın İpek Sektöründe Devlet Zorla Emek ve Sömürüsü

Özbekistan, ipek üretimi için elverişli bir iklime, köklü bir ipekçilik geleneğine ve iş olanaklarının kısıtlı olduğu kırsal topluluklara sahip. Hükümet bu sektörü istihdam yaratmak, yoksulluğu azaltmak ve ihracat gelirlerini artırmak için bir yol olarak görüyor.

Peki bu hedefler, ipek böceği kozalarını üreten çiftçiler ve kırsal aileler için ne anlama geliyor? Yeni bir rapor

Kaşkadarya’nın kurak Kaşaşi bölgesinde yaşayan bir pamuk ve tahıl çiftçisinin, ipek böceklerini beslemek için uygun yapraklara sahip hünnap ağacı yoktu. Ancak Özbek Forumu’nun bir gözlemcisi Nisan 2026’da onunla görüştüğünde, bölgenin ipek işleme işletmesine 80 kilogram koza teslim etmesi gerektiği zaten söylenmişti. 

İnsan Atlası sitesini Google’da tercih edilen kaynak olarak seç

Toprak kiralama sözleşmesi ona sadece pamuk ve tahıl yetiştirme yükümlülüğü getiriyordu; koza yetiştirme zorunluluğu yoktu.

Çiftçi, yılın başında üzerinde sadece teslim etmesi gereken koza miktarının yazılı olduğu boş bir sözleşme imzaladığını söyledi. Bu, önceki yıllardakiyle aynı süreçti. Sözleşmenin bir kopyasını alamamış ve ne kadar ücret alacağını bile bilmiyordu. 

“Belki de hiç ödeme yapmazlar,” dedi.

Önceki yıl, yerel yetkililerin belirlediği kota hedefine ulaşamadığı için hiçbir ödeme almamıştı. Teslim ettiği kozalardan kazandığı miktar, ipek böceği yumurtaları ve diğer girdilerin maliyetini karşılamak zorunda kalması nedeniyle üretim maliyetinden bile daha azdı.

Rapor için görüşülen tüm çiftçiler, koza üretiminin pek bir anlamı olmadığını düşündüklerini ancak reddetmekten korktuklarını belirttiler. 

“Bölge yetkilileriyle anlaşmazlığa düşmektense, teslim zamanı geldiğinde kabul edip kozaları satın almak daha kolay,” şeklinde bir açıklama sıkça yapıldı.

Özbekistan yüzyıllardır ipek üretiyor ve Çin ile Hindistan’dan sonra dünyanın üçüncü büyük ipek böceği kozası üreticisi konumunda. Hükümet, ipek ürünlerini stratejik bir ihracat kalemi ve döviz kaynağı olarak görüyor. Ayrıca sektörün kırsal bölgelerde istihdam yaratmasını ve yoksulluğu azaltmasını bekliyor; zira bu bölgelerde istikrarlı iş bulmak genellikle zor.

Rapor, bu hedeflerin kozaları üreten insanlar için ne anlama geldiğini inceliyor. 2024 ile 2026 arasında bağımsız hak savunucuları, Özbekistan’ın beş bölgesi ve Karakalpakistan’da 21 bölgede çiftçiler ve ev tabanlı koza üreticileriyle 85 görüşme gerçekleştirdi, sektörü düzenleyen mevzuatı, sözleşmeleri, medya ve sosyal medya içeriklerini ve resmi belgeleri inceledi. 

Raporun temel bulgusu, mevcut koza üretim sisteminin devlet tarafından dayatılan zorla emek ve düşük gelirli kırsal ailelerin sömürüsüne dayandığıdır. Sonuç olarak, sektörü geliştirme ve kırsal yaşam standartlarını iyileştirme hedefleri ile koza üreticilerinin karşılaştığı gerçek koşullar arasında büyük bir uçurum bulunuyor.

Özbek hükümeti ipek endüstrisinin büyük bir kısmında kontrolünü sürdürüyor. Hünnap ağaçları (ipek böceklerinin besin kaynağı) için araziler tahsis ediyor, üretim hedefleri belirliyor ve ipek işletmelerinin kozalar için ödeyeceği fiyatları onaylıyor. Ekim 2026 itibarıyla Özbekistan’da 62 ipek işleme işletmesi, yani “küme” bulunuyordu. Bunlar özel mülkiyette olsa da sektörü geliştirmeye yönelik hükümet programları çerçevesinde faaliyet gösteriyor.

Hükümet her yıl ulusal bir koza üretim hedefi belirliyor. Resmi kararlar bu rakamları “tahmin” olarak tanımlasa da pratikte bu hedefler bölgeler ve ilçeler arasında paylaşılarak bireysel üreticilere kota olarak atanıyor. Resmi belgeler, ülkedeki 162 ilçenin 150’sinde koza üretiminin yapıldığını ve yıllık ulusal hedefin yaklaşık yüzde 65’inin çiftçilere atandığını gösteriyor.

“Hokim” olarak bilinen ilçe valileri, bölgelerinin hedeflere ulaşıp ulaşmadığına göre değerlendiriliyor. Bu durum, pamuk ve tahıl çiftçilerini, toprak kiralama sözleşmelerinde bu yükümlülük olmamasına rağmen koza teslim etmeye zorlamaya teşvik ediyor. Üretim hedeflerinin bu şekilde kullanılması, özellikle pamuk ve buğday üretiminde Özbek tarımında köklü bir geçmişe sahip. İpek kozası üretiminde ise bu sistem, zaten bakması gereken mahsulleri olan çiftçilere ek bir yükümlülük getiriyor.

Özbekistan’daki çiftçiler topraklarını devletten kiralamakta ve arazi, sulama suyu, kredi ve makineye erişim için yerel yetkililere büyük ölçüde bağımlı durumda. Bu durum, çiftçileri zorlamaya açık hale getiriyor; zira yetkililere karşı çıkmak ciddi sonuçlar doğurabiliyor. Çoğu, misilleme korkusuyla itiraz etmeyi bile denemediklerini belirtti.

“Bunun gönüllü olduğunu söylüyorlar, ama zamanı geldiğinde savcı bizi arıyor, polis evimize geliyor ve hokim kapalı toplantılarda bize bağırıp hakaret ederek o lanet kozaları teslim etmemizi talep ediyor,” dedi Ferğana bölgesindeki bir çiftçi. Yerel yetkililerin keyfi güç kullanımı şiddete de yol açtı. 

2025’te Kaşkadarya bölgesinin Kaşaşi ilçesinde bir çiftçinin kota hedefini yerine getirmeyi reddetmesi üzerine polis tarafından kelepçelenip dövülmesi gibi bir olay yaşandı.

Kota, çiftçinin kiraladığı arazinin büyüklüğüne göre belirleniyor ve bazı durumlarda yetkililerle pazarlık yoluyla düşürülebiliyor. Ancak çoğu çiftçi için koza üretimi, karşılığında çok az bir kazanç sağlarken daha fazla iş ve masraf anlamına geliyor.

İpek böceği yetiştirmek yaklaşık dört hafta sürüyor ve bahar aylarında, pamuk ve tahıl çiftçilerinin zaten en yoğun olduğu dönemde başlıyor. İpek böcekleri sadece elle kesilip taşınması gereken hünnap yapraklarıyla besleniyor. Larvalar günde beş altı kez, gece gündüz beslenmek zorunda. Yaklaşık 60 kilogram koza veren tek bir yumurta kutusu bile tüm bir aileyi meşgul edebiliyor.

Kendi başlarına ipek böceği yetiştiremeyen çiftçiler, ek bir ücret karşılığında bu işi yapacak birini bulmak veya kota eksiklerini tamamlamak için koza satın almak zorunda kalıyor. Daha sonra bu kozaları bölgenin ipek kümesine teslim ediyorlar. Kota sistemi, aslında özel ipek işletmelerine sürekli ve ucuz koza tedariki sağlarken, üretim maliyetini çiftçilerin sırtına yüklüyor.

Yıllık koza hasadının yaklaşık yüzde 35’i, evlerinde ipek böceği yetiştiren ve küçük aile çiftlikleri işleten kırsal ailelerden geliyor. Bu ailelerin çoğu için koza üretmenin temel motivasyonu araziye erişim sağlama fırsatıdır. İpek kümeleri, hünnap ağaçlarıyla ekilmiş yaklaşık bir hektarlık araziler için beş yıllık kira sözleşmeleri sunuyor. Karşılığında aileler ağaçlarla ilgilenmeyi ve her yıl belirli miktarda koza teslim etmeyi kabul ediyor.

Aileler aynı arazilerde kendi tüketimleri veya satış için başka mahsuller de yetiştirebiliyor. İstikrarlı işlerin kıt olduğu bir ortamda araziyi kaybetmek, önemli bir gıda veya gelir kaynağını da kaybetmek anlamına gelebiliyor. Bu durum, kira şartlarına itiraz etmeyi veya kümeden daha yüksek bir fiyat talep etmeyi zorlaştırıyor. Vaat edilen devlet sübvansiyonları ise genellikle gecikmeli ya da hiç gelmiyor.

Çiftçiler gibi, ev tabanlı üreticiler de gözlemcilere boş sözleşmeler imzaladıklarını ve bu sözleşmelerin “tarım dairesine kayıt için” alındıktan sonra asla geri verilmediğini anlattılar. Özbek Forumu tarafından incelenen sözleşmeler, hanelerin ne kadar koza teslim etmesi gerektiğini belirtse de satın alma fiyatını ve nihai ödemeden kesilecek maliyetleri içermiyordu. Bir hane kararlaştırılan miktarı teslim edemezse, sözleşme kira sözleşmesinin feshedilmesini öngörüyor.

Yıllar boyunca ipek üretimindeki zorla emek, pamuk toplama için uygulanan kitlesel zorunlu seferberliğin gölgesinde kalmıştı. Özbekistan bu uygulamayı ancak birkaç yıl önce sona erdirdi ve hükümetin uyguladığı reformlar, büyük bir ihracat sektöründe devlet tarafından organize edilen zorla emeği bitirme kapasitesini gösterdi. İpek sektöründe ise reform süreci, fiili kota niteliğindeki zorunlu “üretim hedeflerinin” kaldırılması ve çiftçilerin toprak kiralama haklarının korunmasıyla başlamalıdır.

İpek sektörü, adil ücretli ve kaliteli işler yaratma ve Özbekistan’ın tarihi gelenekleri ile İpek Yolu ile ilişkilendirilen prestijli bir ihracat ürünü olma potansiyeline sahip. Ancak zorlama, asla kalıcı kalite veya değer üretemez. Özbek hükümetinin, Özbekistan’da üretilen ipeğin zorla emek ve sömürüyle mi ilişkilendirileceğine, yoksa buna denk ücret ve çalışma koşulları yaratan yüksek değerli bir ürün olarak mı tanınacağına karar vermesi gerekiyor.

‘It’s Impossible to Refuse’: State-Imposed Forced Labor and Exploitation in Uzbekistan’s Silk Sector
İlginizi Çekebilir: Dünyanın Yeni 7 Harikası Bilim İnsanları Değil, Halkın Oyuyla Seçildi →
Kaynak: ThediplomatKaynak yazarı: Umida Niyazova
💬 Topluluk Masası & Tartışma

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.

Foruma Katıl & Yanıtla ➔
Forumda sor / tartış
EDİTORYAL NOT

İnsan Atlası içerikleri kültürel bağlam, erişilebilir anlatım ve kaynak şeffaflığı gözetilerek yayımlanır.

Yanıt yok

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

    HIZLI KEŞİF

    Atlas içinde ara

    ESC
    HIZLI ROTALAR

    Aramak için en az 3 karakter yazın.

    İNSANATLASI KEŞİF MENÜSÜ
    GÖRÜNÜM

    Atlas rengini seçin

    Seçiminiz bu cihazda korunur ve bütün sayfalara uygulanır.

    Ağ Bağlantıları:E-Kitap Okuyucu • Tarih • Doğa & Gezi • Uzay & Astronomi • Soru Cevap
    \n\n