Yakın zamanda yayımlanan bir araştırmaya göre, tüm Amazonya’da aşırı sıcaklıklar 1981-2023 döneminde ortalama yıllık sıcaklıklardan iki kat daha hızlı yükseldi. Brezilya’daki birçok koruma alanı ve yerli topraklarıyla örtüşen orta-kuzey Amazonya ise, ormansızlaşma kuşağının dışında olmasına rağmen aşırı sıcaklık ve su açığı artışında en yüksek seviyeleri yaşadı. Ancak bu bölgesel artışın nedenleri hâlâ belirsizliğini koruyor. Araştırmanın yazarları, okyanus akıntılarının çöküşünden El Niño’ya kadar küresel iklim olgularının bu duruma neden olabileceğini öne sürdü.
Mongabay ile yaptığı bir video görüşmesinde iklim uzmanları, çalışmanın küresel emisyonları azaltma ve yerel düzeyde ormansızlaşmayı sınırlama ihtiyacını yeniden vurguladığını belirtti.
2023 Ekim’inde yangın sezonu başladığında, Brezilya’nın kuzeyindeki Manaus yakınlarında küçük bir bilim insanı ekibi orman sayımı için bitkileri sayıyordu. Bazı günler duman o kadar yoğun ki görüş imkânsız hale gelirken, diğer günlerde sıcaklık geleneksel maskeleri takılacak kadar dayanılmazdı. Brezilya Ulusal Amazon Araştırmaları Enstitüsü’nden (INPA) biyolog Aretha Guimarães ve ekibi, nefes alabilmek için yüzlerini ıslak sargılarla kapattı. Guimarães’ın hatırladığına göre, sargıların ve dumanın ardında bile ölü, çürümekte olan tembel hayvanların kokusu dayanılmazdı.

“Hayvanlar sürekli ölü bulunuyordu,” dedi video görüşmesinde. “Hiç böyle bir ölüm oranı görmemiştim. Şok olmuştuk.” Sonraki aylarda Guimarães ve ekibi, inceledikleri ormanın her bölgesinde ölü tembel hayvanlar buldu; bazıları hâlâ dallardan asılıydı. Çoğunun, sıcaklıklar yükselmeye başladığında su bulmak için yeterince hızlı hareket edemediğini tahmin ediyorlardı. “Ne olduğunu açıklayamıyorum, çünkü daha önce hiç böyle bir şey görmemiştim.”
On yıllardır araştırmalar, binlerce kilometre uzaktaki güney Amazonya’yı, ortalama sıcaklıkların kuzeye göre daha hızlı arttığı ve ormansızlaşma ile geniş çaplı orman yangınlarının durumu daha da ağırlaştırdığı bir iklim değişikliği sıcak noktası olarak tanımlıyordu. Ancak Eylül ayında Nature dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, Amazon Havzası’nın orta-kuzey kısmının sıcaklık ve kuraklık artışının “endişelendirici” öncüsü olduğunu ortaya koydu.
1981-2023 dönemindeki uydu, hava aracı ve gözlem istasyonu verilerini analiz eden araştırmacılar, tüm Amazonya’da aşırı sıcaklıkların yıllık ortalama sıcaklıklardan iki kat daha hızlı arttığını tespit etti. Aşırı kuraklık da ortalama değişikliklerden daha hızlı kötüleşirken, yağış miktarı bu süre zarfında önemli ölçüde değişmedi.
Bölgenin orta-kuzey kısmı en büyük değişiklikleri yaşadı; biyomun yüzde 10’unda aşırı sıcaklıklar kaydedildi. Ölçülen en yüksek sıcaklıkların ilk yüzde 5’lik dilimi, analiz edilen 43 yıl boyunca on yılda 0,75°C (1,35°F) veya toplamda 3,22°C’den (5,80°F) fazla arttı. Bu, bölgedeki ortalama artış hızının üç buçuk katından fazlaydı.
“Bu büyük bir sürprizdi,” dedi çalışmanın haritalama kısmını yöneten Lancaster Üniversitesi’nden doktora sonrası araştırmacı Nathália S. Carvalho. “Amazon’daki iklim değişikliğinin etkilerini düşünürken akla ilk gelen bölge güneydir. Ancak bu aşırı değerlerle ilgili sonuçlar çok net.”
Araştırmacılar, bulgularının kuzey Amazonya’daki çeşitli iklim etkilerini açıklamaya yardımcı olabileceğini belirtiyor. Burayı “kuş ölümlerinden Guimarães’ın belgellediği ölü tembel hayvanlara, orman yangınlarından şiddetli kuraklıklara ve yakındaki Manaus şehrinde sıcaklık ve duman maruziyeti nedeniyle artan hastaneye yatışlara kadar yeni bir iklim endişe bölgesi” olarak tanımlıyorlar.
Çalışmanın ortak yazarı ve Lancaster Üniversitesi’nde koruma bilimi profesörü olan Jos Barlow’a göre, bu araştırma Amazon’daki iklim değişikliği üzerine yapılan önceki çalışmaların temelindeki önemli varsayımları sorguluyor. “İnsanlar genellikle Amazonya’yı tek bir yer olarak görüyor. Ancak biyocoğrafi, kültürel ve iklimsel açıdan bu doğru değil; birçok farklı Amazon var,” dedi Barlow, Mongabay ile yaptığı video görüşmesinde.
Geçmişteki bazı çalışmalarda araştırmacılar, Amazonya’yı sanki tüm bölge aynı kurak ve yağışlı mevsimlere sahipmiş gibi modellemişti. Gerçekte ise güney Amazonya’da genellikle kurak olan aylar (Temmuz-Ekim), kuzeyde en yağışlı aylardan bazıları. Barlow’a göre bu çalışmada sadece aşırı değerlere bakılmadı; bölge 11 kilometre genişliğinde ızgara hücrelerine ayrılıp her bir alanda kurak mevsimin ne zaman başladığı analiz edildi.
Aşırı değerleri takip etmek için araştırmacılar, Bristol Üniversitesi tarafından 2021’de yayımlanan qgam adlı nispeten yeni bir istatistik paketini kullandılar. qgam’ı geliştiren istatistik bilimi doçenti Matteo Fasiolo, makaleyi inceledikten sonra, ısınma rakamlarının “büyük belirsizlikler” taşımasına rağmen verilerin aşırı sıcaklıkların ortalamadan daha hızlı kötüleştiğini açıkça gösterdiğini belirtti. “qgam’ın bu kadar etkili bir uygulamada kullanıldığını görmek güzel,” diye yazdı Fasiolo Mongabay’e gönderdiği e-postada.
Orta-kuzey Amazonya’nın yaklaşık 700.000 kilometrekarelik bir alanı kapsıyor ve bu bölgenin büyük kısmı Brezilya’nın en kuzeydeki Roraima eyaletinde yer alıyor. Bu alan, Amazon’un güney ve doğu kısımlarına kıyasla nispeten az gelişmiş. Barlow, “Burası muhtemelen Amazon’da koruma alan yoğunluğu en yüksek bölgelerden biri,” dedi. “Burada ya federal ya da eyalet koruma alanları ya da yerli toprakları bulunuyor.”
Brezilya hükümetinin Doğal Afetleri İzleme ve Erken Uyarı Ulusal Merkezi’nin (CEMADEN) başındaki meteorolog Jose Antonio Marengo’ya göre bu durum, iklim değişikliğinin etkilerini özellikle belirgin kılıyor. Sekiz Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli raporuna katkıda bulunan Marengo, çalışmaya dahil olmamasına rağmen sonuçları ilginç bulduğunu belirtti. Tarihsel olarak ormansızlaşma, Amazon’un güneydoğu eyaletlerinde yoğunlaşmıştı; 1988’den bu yana Amazon’daki orman kaybının yaklaşık üçte biri Bolivya sınırındaki Mato Grosso’da gerçekleşti. Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü’nün verilerine göre Roraima’daki orman kaybı ise aynı dönemde toplam kaybın sadece yüzde 2’sini oluşturuyor.
Marengo’ya göre güneydoğudaki ormansızlaşma, su döngüsünü bozarak iklim değişikliklerine yol açtı. Ancak orta-kuzey Amazonya’da bu yeni araştırma, kuraklıktaki değişikliklerin yalnızca iklim değişikliğinden kaynaklandığını gösteriyor. “Bu, güney ve doğu Amazonya’da yaşananların tam tersi.”
Çalışmanın yazarları, orta-kuzey Amazonya’daki aşırı iklim olaylarının nedeninin tam olarak ne olduğu hâlâ belirsiz olsa da, bunun El Niño koşulları ve ekvator çevresinde yoğunlaşan bulut örtüsü gibi küresel iklim olgularının bir kombinasyonundan kaynaklanabileceğini öne sürüyorlar. Atlantik Meridyenel Ters Akım (AMOC) okyanus akıntısının iklim kaynaklı çöküşünü modelleyen bir araştırma, kuzey Amazonya’nın kuraklıktan daha fazla etkilenebileceğini öne sürüyor. Ancak Barlow, bunun aşırı değerlerin genel değişikliklerden daha hızlı artmasını açıklayamayacağını belirtti.
“Bunun nedenini belirlemek zor ve henüz bilmiyoruz. Merakımızdan dolayı çeşitli faktörleri de dahil ettik,” dedi Barlow. “Bazı olasılıkları eleyebiliriz: Toprakların sürekli farklı olması nedeniyle değil… Bence bu bölge büyük olasılıkla El Niño ve diğer küresel iklim olgularından etkileniyor.”
Barlow’a göre, orta-kuzey Amazonya’daki aşırı iklim olaylarının yerel değil, küresel değişikliklerden kaynaklanması iklim politikaları için önemli sonuçlar doğuruyor. “Eğer bu aşırılıklar yerel ormansızlaşmayla bağlantılı değilse, ilk mesaj küresel sera gazı emisyonlarını azaltmak gerektiğidir,” dedi. “Değişmesi gereken politikalar tüm dünya için geçerli. Bu durum, bölgenin geleceğinin insanlığın küresel iklim değişikliğini çözme yeteneğine bağlı olduğunu düşünürken insanı çaresiz hissettiriyor; çünkü şu an doğru yönde ilerlediğimiz pek de belli değil.”
Marengo, çalışmanın bulgularının hem gelecekteki ormansızlaşmaya karşı teyakkuzu artırma hem de bu yılın sonu ve gelecek yılın başında beklenen güçlü bir El Niño dalgası da dahil olmak üzere aşırı iklim olaylarına proaktif olarak hazırlanma ihtiyacını güçlendirdiğini belirtti. “Felaket meydana gelmeden önce hazırlıklı olmalıyız,” dedi. Bu hazırlıklar arasında itfaiyeciler için ek eğitim ve seferberlik planlamalarından, kırsal topluluklar için acil durum gıda, su ve yakıt stoklarına kadar çeşitli önlemler bulunuyor.
Çalışmaya göre aşırı kuraklık, orta-kuzey Amazonya’yı orman yangınlarına karşı savunmasız bırakıyor. Marengo’ya göre, El Niño’nun Amazonya’ya daha yüksek sıcaklıklar getirmesi durumunda bu risk daha da artacak. Ancak Brezilya hükümetinin yangınla mücadele hazırlıklarının çoğu —itfaiyeci sayısını artırmaktan, yangın tespiti için yapay zekâ teknolojilerini denemeye ve yangın söndürme dronları kullanmaya kadar— Amazon’un güneydoğu bölgesine odaklanmış durumda.
Guimarães, bu çalışmanın bölgedeki saha araştırmalarına daha fazla ilgi ve destek çekmesini umduğunu belirtti. “Gerçek zamanlı saha çalışması yapan yeterli insan yok ve görmediğimiz bir şeyi izleyemeyiz,” dedi. Şimdilik bu çalışma, üç yıl önce gözlemlediği ve Manaus’daki ekibinin bu yangın sezonunda yüzleşmeye hazırlandığı durum için bir açıklama sunuyor. “Bu ormanda ne olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.”
Kapak fotoğrafı: Eylül 2024’te Brezilya’nın Amazonas eyaletindeki Jaú Nehri. Jaú Nehri, Rio Negro’nun bir kolu olup 2024’teki aşırı kuraklıktan etkilenerek 1902’den bu yana en düşük su seviyesini kaydetti. Fotoğraf: Cássio Alencar Nunes.
Barlow, J., Carvalho, N. S., Nunes, C. A., Aguiar, A. P. D., Alencar, A., Anderson, L. O., … Wiederhecker, H. C. (2026). Rapid increase of climate extremes reveals new areas of concern in Amazonia. Communications Earth & Environment, (1), 746. doi:10.1038/s43247-026-03975-1
Chang, A., Zhuang, Y., Fu, R., Worden, J. R., Gu, Y., Costa, M. H., … Jiang, J. H. (2026). Rapid increases in heat-driven extreme moisture demand in the Southern Amazon. Geophysical Research Letters, (16), e2026GL123139. doi:10.1029/2026GL123139
Guimaraes, A. F., Schietti, J., Querido, L. C. A., Nunes, J., Santos, P., Lagroteria, D., & Gordo, M. (2025). Extreme drought and heat lead to alarming mortality of Amazon fauna. Acta Amazonica, 55, e55bc24405. doi:10.1590/1809-4392202404053
Marengo, J. A., Jimenez, J. C., Espinoza, J.-C., Cunha, A. P., & Aragão, L. E. O. (2022). Increased climate pressure on the agricultural frontier in the Eastern Amazonia–Cerrado transition zone. Scientific Reports, 12, 457. doi:10.1038/s41598-021-04241-4
Souza, C. M., Jr., Marengo, J., Ferreira, B., Ribeiro, J., Schirmbeck, L. W., Schirmbeck, J., … Latuf, M. O. (2024). Amazon severe drought in 2023 triggered surface water loss.Environmental Research: Climate, (4), 041002.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yanıt
[…] Çekebilir: Orta-kuzey Amazonya’da sıcaklıkların ‘endişelendirici’ hızda arttığı ortaya çıktı: … Kaynak: The ConversationKaynak yazarı: Jennifer Morgan 💬 Topluluk Masası & […]