Endonezya’da El Niño’nun tetiklediği yangınlar, nesli tehlike altındaki orangutanları ve diğer yaban hayatını kurtarma çabalarını alevlendirirken, Oryx dergisinde yayımlanan yeni bir derleme makalesi, bu tür iklim olaylarının Güneydoğu Asya’daki primatlar üzerindeki hem kısa hem de uzun vadeli etkileri hakkında endişeleri gündeme getiriyor.
“Bir primat yangından sağ kalsa bile bu, ilerleyen aylarda ve yıllarda yeterli yiyeceğe, uygun yaşam alanına sahip olup olmayacağını ya da sağlık ve üreme yeteneklerinin ne olacağını mutlaka göstermez,” diyor makalenin baş yazarı ve Endonezya’daki Gunung Palung Orangutan Koruma Programı’nın (GPOCP) koruma araştırmaları direktörü Elizabeth Barrow.
Araştırmacılara göre, Güneydoğu Asya’daki primatların %94’ünün nesli tehlike altındayken El Niño’nun etkileri, yeterince anlaşılmamış ancak ciddi bir tehdit oluşturuyor. Barrow, “Benim bakış açıma göre bu, Güneydoğu Asya’daki primatlar için devasa bir koruma sorunu,” diyor.

Kuraklık ve yangının neden olduğu yaşam alanı kaybı ve bozulması, birkaç endişe verici etkiyle bağlantılı. Derlemeye göre bu durum, primatların beslenme alışkanlıklarında, davranışlarında ve fiziksel durumlarında değişikliklere yol açabiliyor. Orman alanları daraldıkça primat popülasyonları aşırı yoğunlaşabilirken, bazıları yerinden edilebilir, yerel olarak yok olabilir veya yavruların ölüm oranı artabilir.
Ancak derleme, El Niño ile bağlantılı kuraklık, yangın ve dumanın primatlar üzerindeki etkileri hakkında yalnızca 15 makale bulabildi. Araştırmalar, bölgedeki 105 primat türünden sadece yedisine odaklanmış ve tamamen Endonezya ile sınırlı kalmış, bu da büyük bilgi boşlukları bırakmış.
Barrow, “Çok az makale olmasına rağmen primatlar üzerindeki etkiler oldukça açık. Bunların çoğu olumsuz,” diyor.

2026 yılında Batı Kalimantan’da çıkan bir yangın. Araştırmalar bazı türlerin yangınlardan sonra toparlanabildiğini, ancak tekrarlanan bu tür olayların primatları uzun vadede nasıl etkileyeceğinin belirsiz olduğunu gösteriyor. Görüntü: Gunung Palung Orangutan Koruma Programı’nın izniyle.
Barrow, yürütülen az sayıdaki uzun vadeli çalışmaya göre, zaman verildiğinde primatların El Niño’nun etkilerinden toparlanabildiğine dair umut verici işaretler olduğunu belirtiyor. “Ancak bu çalışmalar aynı zamanda uzun vadeli etkilerin varlığını ve hala bilmediğimiz çok şey olduğunu da gösteriyor.”
ABD’deki Appalachian State Üniversitesi’nden profesör Susan Lappan, 1997-98 El Niño sırasında yaşanan yaygın yangınların ardından siamang gibonlarını (Symphalangus syndactylus) takip eden bir ekibin parçasıydı. Bu popülasyonlar 18 yıl sonra yanmış alanlara geri dönmeye başladı, ancak hala ağır hasar görmüş orman parçalarından kaçınıyorlardı. Ormanlar o zamana kadar toparlanmış olsa da bileşimleri değişmişti.
Lappan, Oryx makalesine dahil olmamasına rağmen, “Yangınların etkileri, yangından on yıldan çok daha uzun bir süre sonra bile hayvanların hareket alanı davranışlarını etkilemeye devam etti,” diyor. “Şu ana kadar sahip olmadığımız veriler ise yangından 20, 30 veya 40 yıl sonra ne olacağını ya da daha da kritik bir şekilde, ardışık yangın döngülerinden sonra ne olacağını gösteriyor.”
Bir diğer büyük endişe ise üreme üzerindeki potansiyel uzun vadeli etki. Lappan ve ekibinin araştırması ayrıca, yanmış alanların yakınında yaşayan siamangların yangından sonraki birkaç yıl boyunca çok daha yüksek yavru ölüm oranına ve dolayısıyla daha düşük üreme başarısına sahip olduğunu ortaya koydu.
Lappan, yangın ve kuraklığın bir kombinasyonunun, yaşam alanı kalitesinde uzun vadeli bir düşüşe yol açarak yavruları daha savunmasız hale getirdiğine inandığını söylüyor. Ayrıca stresin, toksinlere maruz kalmanın veya her ikisinin de soruna katkıda bulunmuş olabileceğini ekliyor.

“Bu durum, daha küçük ve daha izole popülasyonların uzun vadede toparlanmasını zorlaştırarak popülasyon üzerinde net bir etkiye sahip oluyor,” diyor.
Batı Kalimantan’da orman yangınları nedeniyle yerinden edilmiş bir orangutan. Görüntü: Erik Sulidra.
Lappan, bu tür “ince etkilerin” yangınların veya dumanın dramatik doğası nedeniyle gözden kaçırılabileceğini belirtiyor. “Ancak aslında tüm ekosistem için daha önemli ve etkili süreçler olabileceği ortaya çıkabilir,” diyor.
Endonezya’nın Doğu Kalimantan’ındaki Kutai Ulusal Parkı’nda 1997 yangınlarından on yıl sonra yapılan bir başka çalışma, Miller’in gri langurunun (Presbytis canicrus) bölgeden tamamen yok olduğunu gösteriyor; yapılan araştırmalarda bu türden hiçbir iz bulunamadı. Yine Doğu Kalimantan’daki Mega Pirinç Projesi alanında yapılan araştırmalar ise orangutan popülasyon yoğunluğunda dramatik bir artış olduğunu ortaya koydu; hayvanlar, önceki yangınlarla izole olmuş orman parçalarında sıkışık bir şekilde yaşamaya başlamıştı.
El Niño ile bağlantılı kuraklık, yangın, duman ve sisin primatlar üzerindeki uzun vadeli sağlık etkileri üzerine yapılan çalışmalar yetersiz. Ancak kısa süreli orman yangını dumanına maruz kalmanın davranış değişikliklerine ve kilo kaybına neden olduğu, hastalık riskini artırdığı ve primatların seslerini etkilediği biliniyor.
Lappan, “Yeterince duman soluyup bu davranışsal etkileri gösteren bir hayvanın, muhtemelen daha olumsuz sağlık sonuçları da yaşayacağını varsaymak makul,” diyor. “Bu gerçekten endişe verici.”
2026 El Niño sırasında Gunung Palung Ulusal Parkı’nda yanan bir yangın. Görüntü: Wahyu Susanto.
Kâr amacı gütmeyen Borneo Doğa Vakfı’nın eş direktörü Susan Cheyne, bu derleme makalesini hem araştırmacılar hem de korumacılar için bir eylem çağrısı olarak görüyor. Mongabay’a verdiği röportajda, “Davranış, üreme, popülasyon büyümesi ve yoğunluğu üzerindeki potansiyel etkileri anlamak için hemen çalışmaya başlamamız gerekiyor,” diyor.
Cheyne, Borneo Doğa Vakfı tarafından izlenen bazı gibon popülasyonlarının on yıldan kısa bir sürede ikinci güçlü El Niño olayını yaşadığını belirtiyor. “Hayatları boyunca daha az şiddetli birçok yangın olayıyla uğraşmak zorunda kaldılar,” diyor. “Peki şimdi bu durum yaşam beklentilerini etkileyecek mi?”
Bilgi boşluklarını doldurmak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu kabul eden GPOCP’den Barrow, Güneydoğu Asya’daki ormanları iklim değişikliği ve muhtemelen şiddetlenen El Niño olaylarına karşı daha dirençli hale getirmek için acil adımların atılması gerektiğine inanıyor. Bu, kurumuş turba ormanlarının yeniden ıslatılmasını ve orman parçalanması ile bozulmasının durdurulmasını içeriyor.
Barrow, “Neden olduğumuz hasarın bir kısmını tersine çevirmeye çalışmamız gerekiyor ve bu kolay bir iş değil,” diyor. “Primat yaşam alanlarının kendisinin direncini artırmaya çalışabiliriz ve bence ilerideki en önemli odak noktası bu olmalı.”
Kapak fotoğrafı: Tanjung Puting Ulusal Parkı’nda bir gibon. Gibonlar üzerine yapılan araştırmalar, ormanlar toparlandıktan sonra on yıldan fazla bir süre sonra yanmış alanlara geri döndüklerini gösteriyor, ancak kalıcı etkiler de olabilir. Görüntü: Elizabeth Barrow.
El Niño’nun Papua Yeni Gine yağmur ormanlarındaki ağaçlar üzerindeki gizli etkileri yıllar sonra ortaya çıkıyor
Barrow, E. J., & Erb, W. M. (2026). A systematic review of the impacts of El Niño-driven drought, fire and smoke on non-human primates in Southeast Asia. Oryx, 1-11. doi:10.1017/s0030605325102445
Setiawan, A., Nugroho, T. S., Djuwantoko, & Pudyatmoko, S. (2009). A survey of Miller’s grizzled surili, Presbytis hosei canicrus, in East Kalimantan, Indonesia. Primate Conservation, 24(1):139-143. doi:10.1896/052.024.0112
Cattau, M. E., Husson, S., & Vheyne, S. M. (2014). Population status of the Bornean orang-utan Pongo pygmaeus in a vanishing forest in Indonesia: the former Mega Rice Project.Oryx, 49(3):473-480.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



Yanıt yok