Yüksek enerji fiyatlarının son ABD ara seçimlerinde ve Avrupa’daki siyasi tartışmalarda kritik bir rol oynamasıyla birlikte, Özbekistan ve Orta Asya’nın enerji sektörü de kısmen kendi yarattığı bir mükemmel fırtınayla karşı karşıya kalıyor.
Son iki ayda Özbekistan, enerji sistemini modernize etmek için Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası’ndan 300 milyon dolarlık kredi almaya onay aldı. Bu durum, bölgedeki enerji sektörünün karşılaştığı ciddi zorluklara dikkat çekti. Üç eş zamanlı kriz, Özbekistan’ı ve Orta Asya’yı son derece savunmasız bıraktı.
İlk olarak, Taşkent, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a karşı yürüttüğü savaştan doğrudan etkileniyor. Bu savaş, Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğini aksattı ve Brent ham petrol fiyatını varil başına 100 doların üzerine çıkardı. Bu tür bir çalkantıya en iyi dayanabilecek ülkeler, ya net enerji ihracatçısı olanlar ya da enerji üretimini fosil yakıtlardan uzaklaştırmayı başaranlardır. Ne yazık ki Özbekistan için durum böyle değil.

2019’a kadar net enerji ihracatçısı olan Özbekistan’ın net ithalat oranı şimdi %28’e ulaştı ve artmaya devam ediyor; çünkü ülkenin gaz sahaları hızla tükeniyor. Bu arada, yenilenebilir enerji ülkenin elektriğinin yalnızca %19’unu sağlıyor. Özbekistan’ın önemli uranyum rezervlerine rağmen şu anda nükleer enerji tesisi yok, ancak önümüzdeki on yıl içinde ilk nükleer santralini inşa etme planları bulunuyor.
İkinci olarak, Taşkent’in ana enerji ortağı Rusya da ciddi bir krizle karşı karşıya. Ukrayna’nın saldırıları, Rus rafineri kapasitesinin dörtte birinden fazlasını stratejik olarak etkisiz hale getirerek benzin, dizel ve jet yakıtı tedarikini aksattı. Saldırılar Özbekistan’a yönelik boru hattı gaz sevkiyatını durdurmasa da, Rusya ülkenin benzin ihtiyacının dörtte birinden fazlasını karşılıyordu. Bu saldırıların etkisiyle Temmuz ayında Özbekistan genelinde pompa fiyatları rekor seviyelere ulaştı. Ülke yeni otomobil satışlarının yalnızca %8’ini elektrikli araçlar oluşturuyor; bu oran komşu Çin’de ise %55.
Üçüncü kriz ise tamamen Taşkent’in kendi yarattığı ve ülkenin geleceği için en kritik olanı: enerji sektörüne yatırım yapıp modernizasyon gerçekleştirerek maliyetleri düşürme, üretimi artırma, verimliliği yükseltme ve dayanıklılığı güçlendirme konusundaki yetersizliği. Bunun sorumlusu ne mi? Yakın zamanda kabul edildiği gibi, “eksiklikler, bürokrasi ve yolsuzluk.”
Özbekistan’ın gaz rezervleri var, ancak sektöre sistematik olarak yetersiz yatırım yaparak Rusya’ya olan bağımlılığını giderek artırdı. 2026’nın ilk çeyreğinde yerli gaz üretimi tahminen %15 düştü. Bu yıl Taşkent, Rusya’dan yapılan gaz ithalatının %40’tan fazla artmasını bekliyor. Özbekistan’ın elektrik şebekesindeki kayıplar şaşırtıcı bir şekilde %17,2’ye ulaşırken, doğal gaz şebekesindeki kayıplar %7,6 olarak ölçüldü; bu oranlar uluslararası standartların çok üzerinde.
Özbekistan’ın enerji altyapısı eski, çökmüş ve verimsiz; bu durum on yıllardır süren yetersiz yatırımların sonucu. Mirziyoyev, ülkenin enerji altyapısını modernize etmenin önümüzdeki on yıl içinde 8 milyar dolar gerektireceğini tahmin ediyor. Ancak yatırımlar, ancak yatırımcılar hukukun üstünlüğüne ve mülkiyet haklarının korunmasına güven duyarsa akacaktır; Taşkent’in ise bu alanlarda hiçbir zaman başarılı olamadığı bir gerçek.
Fransa’dan EDF, Almanya’dan Siemens Energy ve Katar’dan Nebras Power kesinlikle buna katılmayacaktır. Hükümetin himayesinde, 1,2 milyar avroluk Stone City Energy gaz santrali projesine yatırım yapmak için güçlerini birleştirmişlerdi. Ancak Özbekistan’da iş yapmanın hiç de kolay olmadığını ve adil bir rekabet ortamının sağlanmasının zor olduğunu fark ettiler.
Son altı ayda, bu uluslararası konsorsiyum bir dizi akıl almaz engelle karşılaştı: başsavcı uluslararası konsorsiyum hakkında soruşturma başlattı; enerji bakanı görevden alınıp tutuklandı; Özbek oligarkı Batyr Rakhimov’un yasal şikayeti üzerine projenin yerel sponsoru Kakhramonjon Olimov hakkında bir Interpol Kırmızı Bildirimi çıkarıldı ve daha sonra geri çekildi; ayrıca projeye gaz tedarik etmesi beklenen gaz sahası bir dizi patlama nedeniyle kullanılamaz hale geldi.
Bu kadar çok alandaki kafa karışıklığı, küresel bir enerji konsorsiyumunun genellikle rahat hissettiği bir durum değil. Eğer Mirziyoyev 8 milyar dolarlık yatırım çekme konusunda ciddi ise, uluslararası yatırımcılara farklı bir muamele sergilenmesi gerekecek. Zayıf hukukun üstünlüğü yatırım maliyetlerini artırır ve modernizasyonu engeller. Uluslararası yatırımcıların hukuki kesinliğe ve siyasi müdahaleden korunmaya ihtiyacı var.
Özbekistan, küresel enerji piyasalarını yeniden şekillendiren İran ve Ukrayna’daki savaşları kontrol edemiyor, ancak bu savaşlara ne kadar maruz kaldığını kontrol edebilir. Mirziyoyev doğru teşhisi koydu: hasta kritik durumda ve acil, büyük ölçekli yatırıma ihtiyaç duyuyor. Ancak bunu başarmak için ülkenin, mülkiyet haklarının tam olarak korunmasını ve hukukun üstünlüğünün etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla yönetişim ve yargı uygulamalarında derin bir reform gerçekleştirmesi gerekecek.
Özbekistan’ın geleceği hakkında iyimser olmak için pek çok neden var. Ancak hedeflerine ve potansiyeline ulaşmak için yönetişim ve enerji sorunlarını çözmek zorunda.

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yanıt
[…] Çekebilir: Özbekistan’ın Enerji Sektörü Mükemmel Fırtınayla Yüz Yüzey → Kaynak: ThediplomatKaynak yazarı: Albert Otkjær 💬 Topluluk Masası & […]