Tahran’daki Golestan Sarayı’nın içinde hasar görmüş bir oyma.
Majid Saeedi/Getty Images
2 Mart 2026’da ABD’nin Tahran’daki Arg Meydanı’na düzenlediği hava saldırısında hedef Golestan Sarayı değildi. Ancak yeterince yakındı.
Füzeyin çarpmasıyla saray kompleksindeki pencereler paramparça oldu ve 19. yüzyıldan kalma zarif iç mekanlardan bazıları hasar gördü. Saldırıdan sonra çekilen fotoğraflarda, meşhur ayna işçiliğinin parçaları yerlerde dağınık halde görülüyordu.

Golestan, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve 1789’dan 1925’e kadar hüküm süren İran’ın Cacar hanedanının en önemli ayakta kalan anıtlarından biri. Saldırıdan birkaç saat sonra UNESCO hasarı bildirdi ve silahlı çatışmalar sırasında kültürel mirasın uluslararası hukuk kapsamında korunduğunu belirtti.
Saray sadece ABD-İran savaşının ilk kurbanlarından biri değil, aynı zamanda sembolik açıdan da son derece anlamlı bir hedefti. Ve Antik Orta Doğu Peyzajları Merkezi’nden meslektaşım Mehrnoush Soroush’un belgeleri gösterdiği gibi, Golestan bu durumda tek değil. İran’daki savaşın Şubat 2026’da başlamasından bu yana, ülke genelinden kültürel miras alanlarına yönelik hasar raporları ardı ardına geliyor.
Hasar görmüş binaların – ne kadar değerli olursa olsun – savaşın insan maliyetleriyle kıyaslanamayacağını biliyorum. Ancak Golestan’dan gelen görüntüler, İran ile ABD arasındaki ilişkilerin tarihini inceleyen bir arkeolog olarak benim için özel bir anlam taşıyor. Bu durum, Amerikalı ve İranlı arkeologlar arasında, Amerikalıların İran mirasını yok etmek yerine korumaya çalıştığı bir işbirliği geçmişine de aykırı düşüyor.
İran Devrimi’nden (1979) önce iki ülkeden arkeologların, müzelerin ve kültürel yetkililerin nasıl birlikte çalıştığını araştırmak için yıllarımı harcadım.
Önceki araştırmalarımda, 1960’larda arkeolojinin ABD’nin dış yardımları ve İran’ın kalkınma programlarıyla nasıl iç içe geçtiğini inceledim. Şu anda ise son yüzyıldaki ABD-İran miras diplomasisinin tarihini anlatan bir kitap üzerinde çalışıyorum.
Bu tarihin, mevcut çatışmada neyin kaybolduğunu düşünmek için başka bir yol sunduğuna inanıyorum. İran ve ABD düşman olmadan çok önce, kültürel miras iki ülke halkının birlikte çalışmayı öğrendiği bir alan olmuştu.

Amerikalı arkeologlar 1930’ların başında İran’da kazı yapmaya başladılar. O dönemde ilişki dengesizdi: Amerikalı müzeler arkeolojik alanlara erişim arıyor ve İran hükümetiyle yapılan anlaşmalar uyarınca, sömürge dönemindeki “paylaşım” sistemi kapsamında kazdıkları nesnelerin bir kısmını alıyorlardı. Bu nedenle, ABD genelindeki müzeler hâlâ önemli miktarda İran antik eserine sahip.
İran’ın Hasanlu bölgesindeki bir arkeolojik kazı alanı.
Wikimedia Commons, CC BY
İlişkinin şartları 1960’larda, ABD ve İran arasındaki bağların güçlenmesiyle önemli ölçüde değişti. Aynı dönemde binlerce Amerikalı profesyonel, eğitimci, iş insanı, akademisyen ve diğerleri İran’a gelip çalışırken, ülke antik eser yasalarını revize etti ve kendi arkeolojik kurumlarını, üniversitelerini ve müzelerini genişletti. Bu da başta turizmde büyük bir patlamaya yol açtı.
Amerikalı arkeologlar hâlâ İran’daki alanlarda kazı yapmak için izin arıyorlardı, ancak giderek daha fazla İranlı yetkililerin kontrolündeki bir sistem içinde faaliyet gösteriyorlardı. Karşılığında Amerikalı kurumlar finansman, laboratuvar erişimi, uzmanlık bilgisi, yüksek lisans eğitimi ve uluslararası bir akademik toplulukla bağlantılar sağlıyordu.
İran’daki Amerikalı arkeolojik projeler bu tür geniş ağlardan yararlanıyordu. Örneğin, güneybatı İran’daki Deh Luran Ovası’nda çalışan akademisyenler; İran hükümet kurumlarına, ABD Büyükelçiliği’ne, Amerikalı üniversitelere ve müzelere, kalkınma kuruluşlarına ve bilimsel laboratuvarlara bağımlıydı. Bitki kalıntıları, hayvan kemikleri ve diğer materyaller yurt dışındaki uzman laboratuvarlardan geçerken, İranlı yetkililer de sahadaki yabancı araştırmacılarla birlikte çalışıyordu.
1970’lere gelindiğinde saha çalışmaları, kurumlar arası resmi ortaklıklara ve işbirlikçi liderliğe dayanan ortak girişimlere dönüşmüştü. İranlı arkeoloji otoriteleri, barajlar ve diğer kalkınma projeleriyle tehdit edilen alanları incelemek için Amerikalı uzmanları istihdam ederken, İranlı arkeologlar da giderek daha fazla saha çalışmalarında liderlik rolü üstleniyordu. Bu arada, öğrenciler Tahran, Chicago, Philadelphia ve New York arasında daha sık hareket ediyordu. Müzeler gezici sergiler düzenliyor, İran ise kendi tarihi ve arkeolojisine adanmış uluslararası akademik kongreler ev sahipliği yapıyordu.
Bu işbirliklerinin, İran’ın Muhammed Rıza Şah Pahlavi döneminde yakın bir ABD müttefiki olduğu bir dönemde geliştiği göz ardı edilemez.

İlişkinin şartları giderek İran’ın lehine dönse de, jeopolitik eşitsizlikler hâlâ mevcuttu. Amerikalı üniversiteler ve müzeler, İranlı kurumların genellikle sahip olmadığı kaynaklara sahipti – sadece finansal ve insan sermayesi açısından değil, aynı zamanda daha önce İran’dan çıkarılmış eser koleksiyonları şeklinde fiziksel olarak da.
Yine de bu işbirlikleri, Amerikalı akademisyenlerin yıl yıl geri dönmesiyle kendi içlerinde de bir yaşam kazandı.
İran’ın Persepolis arkeolojik alanı, 1976.
Wikimedia Commons, CC BY-SA
İslam Devrimi, bu ağın hem ne kadar geniş hem de ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu. 1978’de başlayan kriz derinleşirken bile, Amerikalı arkeologlar başlangıçta İranlı ortaklıklarının sona erdiğini varsaymadılar. Antik Anshan kalıntıları olan Malyan’da arkeolog William Sumner, alanı korumak için bir gözetmen ödemeye devam etmeyi ve araştırmaların ileride yeniden başlayabilmesi için İranlı meslektaşlarla teması sürdürmeyi önerdi.
Ancak bu gerçekleşmedi. İslam Cumhuriyeti’nin 1979’da 52 Amerikalı diplomatı ve sivili rehin alması ve Washington’ın 1980’lerdeki İran-Irak Savaşı’nda Bağdat’ın yanında yer almasıyla iki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler bozulunca, Amerikalı-İranlı arkeolojik girişimin büyük bir kısmı çöktü.
Fakat 1960’lar ve 1970’lerdeki örnek, diplomasinin bazen daha az görünen bir yönünü gösteriyor: tekrarlanan pratik çalışmalar aracılığıyla biriken ilişkiler.
Uluslararası ilişkiler uzmanı Trita Parsi, 2015 İran nükleer anlaşmasını sağlayan müzakerelerin tarihini anlatan kitabında bu noktaya dikkat çekiyor. Her iki tarafın katılımcılarıyla yaptığı görüşmelere dayanan “Bir Düşmanı Kaybetmek” adlı kitabında Parsi, ABD Dışişleri Bakanı John Kerry ile İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif arasında gelişen çalışma ilişkisini anlatıyor.
Bu, kişisel yakınlıklarının nükleer anlaşmayı tek başına sağladığı anlamına gelmiyor. Elbette başkanların müzakereleri onaylaması, tüm seviyelerdeki diplomatların uzlaşmalar bulması ve her iki hükümetin de bir anlaşmanın kendi çıkarlarına hizmet ettiği sonucuna varması gerekiyordu. Ancak o dönemdeki haberler, bu ilişkinin profesyonel saygı ve sık sık yakın temas üzerine kurulduğunu belirtiyordu. Başka bir deyişle, Kerry ve Zarif, hükümetleri arasındaki düşmanlığa rağmen birbirlerinin kısıtlamalarını anlamak ve bir çalışma ilişkisi kurmak için birlikte yeterince zaman geçirdiler.
Bu tür kişisel çalışma ilişkileri sadece en üst düzeylerde değil, sivil toplumun daha geniş alanlarında da diplomasiye yardımcı olabilir. Spor diplomasisi uzun zamandır tanınan bir kavramdır; aynı şekilde zoolojik “hediye” alışverişi de öyledir. Araştırmalarım, arkeolojinin de bu tür kültürel değişimlerde uzun süredir önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
İranlılar 4 Nisan 2026’da İran’ın tarihi alanlarına yönelik saldırıları protesto etmek için toplandı.
Atta Kenare/AFP via Getty Images
Bugün İranlı koruma uzmanları, Golestan Sarayı’ndan kalan parçaları ayırıp kataloglarken, ülke genelindeki kültürel miras alanlarındaki hasarı onarmaya çalışıyorlar.
Aynı zamanda, Amerikalı ve İranlı yetkililer hâlâ çatışmayı sona erdirmenin yollarını arıyorlar. Savaşlar sonunda ABD-İran ilişkilerinin nasıl olacağını bilmiyorum, ancak hasar görmüş binaların ve anıtların onarılması ve korunması gerekecek. Gelen e-postalarıma bakılırsa, İranlı akademisyenler hâlâ Amerikalı meslektaşlarıyla birlikte çalışmak istiyorlar.
Ve eğer ABD-İran yakınlaşması için daha geniş bir siyasi fırsat doğarsa, İran mirasını koruyan ve inceleyenlerin kurduğu ilişkiler, ilk bakışta göründüğünden çok daha önemli olabilir.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



Yanıt yok