Antarktik Ozon Deliği Eylülde 25 Yılın En Büyüğüne Ulaştı

Eylül ayında Antarktika üzerindeki ozon deliği 10,6 milyon mil kareye ulaşarak bu mevsim için gözlemlenen ikinci en büyük deliğe dönüştü. Copernicus Atmosphere Monitoring Service verilerini kullanan bilim insanları, deliğin olağandан daha erken, ağustos ayında büyümeye başladığını tespit etti. 20 eylülde ise delik, 10,8 milyon mil kareye ulaşmış olan ekim 2015 zirvesine yakın bir boyuta ulaştı.

Ozon tabakasının ne olduğunu anlamadan yaşananları tam olarak kavramak zor. Ozon tabakası, Dünya’nın stratosferinde yer alır ve insanlara, bitkilere ile hayvanlara zarar verebilecek zararlı ultraviyole (UV) ışınımdan gezegeni korur. Meşhur ozon deliği aslında Antarktika üzerindeki stratosfere ait, çoğunlukla klorofluorokarbonlar (CFCs) adı verilen kimyasallar nedeniyle oluşan ve ozonu tükenmiş bir bölge. 1987 Montreal Protokolü CFC kullanımı küresel ölçekte ortadan kaldırsa da bu kimyasallar atmosferde on yılları var olabiliyor.

Ozon deliğinin boyutu her yıl değişiyor. Her sonbaharda, yaklaşık üç ay boyunca—Güney Yarımküre’nin baharında—delik stratosferik kutup girdabı içinde açılıyor. Bu, Antarktika’yı ve Güney Okyanus’u çevreleyen hızlı dönen batı rüzgarlarından oluşan geniş bir bant. Girdap, dondurucu havayı içeride hapsediyor ve kutup stratosferik bulutlarının oluşumuna yol açıyor; The Conversation sitesinde Yeni Zelanda merkezli bir araştırma ekibi bunu böyle açıklıyor. “Bu nadir türdeki buluttaki parçacıklara yapılan kimyasal tepkiler, sonra ozon tüketen gazları aktive ediyor,” diye ekliyor ekip.

Bu yıl daha güçlü ve soğuk bir kutup girdabı yaşandı. “Kutup üzerinde olağanüstü güçlü rüzgarlar ve soğuk sıcaklıklar buluğun bugünkü boyuta büyümesi için gerekli koşulları oluşturdu.” Hannah Kessenich, Yeni Zelanda’daki Otago Üniversitesi’nden fizikçi, Australian Broadcasting Corporation (ABC News) ile görüşürken böyle konuştu. 29 ocak itibariyle delik tekrar küçülecek.

İklim değişikliği, ozon tabakasının iyileşmesi açısından iyi bir durum olmayan yangınların sıklığını artırdı. Nature dergisinde 2023 yılında yayımlanan bir çalışma, yangın dumanındaki parçacıkların atmosferde ozonu parçalayan kimyasal tepkiler başlattığını buldu.

Endişelenmemiz mi gerekiyor? “Bu yılın ozon deliği endişe nedeni olmamalı,” Kessenich Live Science‘dan Sascha Pare’ye e-posta ile yanıt verdi. “Ancak, hâlâ cevaplanmamış birçok soru var. Yakından izlememiz gereken bir konu bu.”

Kessenich ve diğer uzmanlar, şu anda gördüğümüz ozon deliğinin boyutunun Montreal Protokolü’nün işe yaramadığının bir göstergesi olmadığını vurguluyor. “İyileşme sürecinde nereye geldiğimizi değerlendirmek için deliğin alanı yerine derinliğine bakıyoruz,” Kessenich ABC News‘e söylüyor.

Aslında bu yılın deliği önceki yıllara göre derin değil ve yıldan yıla değişkenlik bekleniyor. “Uzun vadeli eğilimlere bakmalıyız ve bu ölçütler bize ozon deliğinin beklendiği gibi yavaşça iyileştiğini söylemeye devam ediyor,” MIT’ten atmosfer kimyacı Susan Solomon Live Science’a e-posta ile ekliyor.

Ancak Güney Yarımküre genelinde hava durumu üzerinde etkiler olacak. Daha büyük bir ozon deliği Southern Annular Mode’u olumlu faza kaydırıyor, bu da farklı bölgelerdeki rüzgarları ve yağışları etkiliyor. Örneğin Avustralya’da, Kessenich ve meslektaşları The Conversation’de yazdığı gibi, ülkenin güneydoğu kıyısında artan yağışa neden oluyor.

Araştırmacılar, iklim değişikliğinin kutup girdabının gücünü nasıl etkilediğini ve daha büyük ozon deliklerinin eskinden daha uzun süre kalmasını hala anlamaya çalışıyor. Küresel atmosfer dinamiklerindeki değişikliklerin daha uzun ömürlü ozon deliklerini daha olası kılıyor olması mümkün, ki bu da ozon iyileşmesi için belirlediğimiz zaman çizelgelerinin uyarlanması gerekebileceği anlamına gelebilir.

“Son yıllarda dinamik değişkenliği neyin sürdüğüünü söylemek için çok erken, ancak daha fazla araştırmaya ihtiyaç var,” Kessenich Live Science‘e söylüyor.