2016 ile 2018 yılları arasında, Brezilya’da 2000’den fazla insan sarı hummasarı humma nedeniyle hastalandı ve neredeyse 750 kişi hayatını kaybetti. Bu, ülkenin onlarca yıl sonraki ilk kentsel salgındı.
Bilim insanları, bu ölümcül salgının nasıl ortaya çıktığına dair olası bir açıklama sundu. Science Advances dergisinde yayınlanan bir çalışmada, aşırı ve yüzyıllık bir kuraklığın hastalığın yayılmasına yardımcı olmuş olabileceği ileri sürüldü.
Bilim insanları, bilgisayar simülasyonlarına dayanarak, kuraklığın ormanlık alanda yaşayan maymunların ve sivrisineklerin davranışlarını değiştirdiğini düşünüyor. Su kaynaklarının sınırlı olması nedeniyle, bu hayvanlar ve böcekler hayati sıvıları aramak için kentsel alanlara yönelmiş olabilir. Ayrıca, sivrisineklerin kurumayı önlemek için daha fazla ısırdığı da belirtiliyor. Bu davranış değişikliklerinin, sarı hummanın insanlar arasında yayılmasına katkıda bulunduğu düşünülüyor.
Ekolog Noah Rose, bu çalışmanın “gerçekten güçlü bir kanıt” sunduğunu belirtiyor. Bilim insanları, aşırı yağışların sivrisineklerin üremesi için uygun ortamlar yarattığını bilirler. Ancak, yeni çalışma, aşırı kuraklığın da hastalık yayılımını etkileyebileceğini gösteriyor; bu durum, iklim değişikliğinin neden olduğu daha sık ve şiddetli kuraklıklar göz önüne alındığında önemli bir husus.
Tıp uzmanı Sadie Ryan, “Benzer türdeki olayların yaşanmasına yol açacak durumlara daha sık rastlayacağız,” diyor.
Sarı humma, genellikle sivrisinekler aracılığıyla insanlara bulaşan bir virüstür. Çoğu kişi belirti göstermez veya hafif bir rahatsızlık hisseder. Ancak, bazı kişilerde yüksek ateş, sarılık, kanama ve organ yetmezliği gibi ciddi durumlar gelişebilir. Bu vakaların ölüm oranı %30 ila %60 arasında değişir. Neyse ki, tek dozluk bir aşıaşı yaşam boyu koruma sağlar.
Sarı humma, Afrika ve Güney Amerika’dasarı humma hala önemli bir halk sağlığı tehdididir. Her yıl yaklaşık 67.000 ila 173.000 enfeksiyon ve 31.000 ila 82.000 ölüm görülmektedir. Brezilya’daki son salgın öncesinde, ülkenin en son kentsel salgını 1942 yılında yaşanmıştı.
Maymunlar da sarı hummaya yakalanabilir. Maymunlar arasındaki yayılım genellikle farklı bir sivrisinek türü tarafından yapılır.
Çalışmada, araştırmacılar Minas Gerais eyaletinden elde edilen verilere dayanarak bir matematiksel model oluşturdu. Bu modelde insan, maymun ve sivrisinek popülasyonları, doğum ve ölüm oranları, iyileşme oranları, inkübasyon süreleri ve bulaşma olasılıkları gibi faktörler yer aldı.
Araştırmacılar, farklı değişkenleri değiştirerek virüsün nasıl yayılacağını anlamak için simülasyonlar gerçekleştirdi. Maymunların ve sivrisineklerin kentsel alanlara yöneldiği ve sivrisineklerin daha fazla ısırdığı senaryo, gerçek salgına en yakın sonucu verdi.
Gerçek verilere göre de bu sonuç destekleniyor. Brezilya’daki salgın esas olarak ormanlık alanda yaşayan Haemagogus türü sivrisinekler tarafındanAedes aegypti sivrisineği yerine, daha az sıklıkta görülen A. aegypti türü sivrisinekleri tarafından taşındı. Ayrıca, şehirlerde normalden daha fazla sayıda maymun cesedi bulunduğu belirtildi. Bu durum, hayvanların ormandan şehre göç etmiş olabileceğine işaret ediyor.
Ancak, araştırmacılar kuraklığın tek etken olmadığına vurguluyor. Epidemiyolog David Soeiro, aşı oranlarının düşük olması ve sıcaklıkların artması gibi faktörlerin de rol oynadığını belirtiyor. Ayrıca, ormansızlaşma nedeniyle insanların ormanlara daha fazla girmesi de bir diğer önemli unsur olarak değerlendiriliyor.
Çalışmanın sonuçları, halk sağlığı açısından önemli çıkarımlar sunuyor. Kuraklığın yavaş ilerleyen bir süreç olması, yetkililere önceden harekete geçme fırsatı veriyor.
“Bu durum aslında bize aşıları dağıtmak için yeterli zaman sağlıyor,” diyor enfeksiyon uzmanı Jamie Caldwell.
18 Ağustos 2026
