1990 yapımı (hâlâ etkileyici) deneysel filmleri Introduction to the End of an Argument’da yönetmenler Jayce Salloum ve Elia Suleiman, Filistinliler ve İsrailliler hakkında bulunan görüntüleri bir araya getiriyor. Sonuç, Hollywood çizgi filmleri ile siyasi klişelerin zarif bir karışımı, yani Orientalizm ile zombiler arasındaki ortak bağı komik bir şekilde yansıtan bir pastiş. İkisi de ölmüyor.
Salloum ve Suleiman’ın filmi çoğunlukla haber kliplerinden ve film rulosundan oluşsa da, Gazze’nin kıdemli devlet adamlarından merhum Haider Abdul Shafi kısa bir süre iki kez görünüyor. Bir sahnede, sıradan bir masada oturan Abdul Shafi’ye bir röportajcı şöyle soruyor: “Sizce bir Filistin devleti kurulursa Orta Doğu’da kalıcı barış sağlanır mı?” Tam cevap verecekken film, anlamlı bir kurguyla kesiliyor. Batı medyasında Filistinliler görülebiliyor ama duyulamıyor, diyor film.
Maiken Baird’in yeni belgeseli Edward Said: Between Worlds (2026), Edward Said’in Filistinlilerin kendilerini temsil etmesine yönelik bu yarı resmi yasağın istisnası olduğunu neşeyle gösteriyor. Salloum ve Suleiman gibi Baird de mevcut görüntü arşivlerini tarıyor, ancak sonuç tamamen farklı. Said’in yaşamının kabaca bir kronolojisini sunan film, onun edebi teoriden Amerikan dış politikasına kadar birçok alandaki katkılarını ve kalıcı etkisini öne çıkararak onu kutluyor.

Onlarca yıl boyunca Columbia Üniversitesi’nde karşılaştırmalı edebiyat profesörü olan Said, düzenli olarak Amerikan televizyonlarında konuşan ve dergilerinde Filistinliler hakkında yazan en ünlü, hatta belki de tek Filistinliydi. Özel dikim takım elbiseleriyle ve The Nation dergisine klasik müzik eleştirileri yazarak şehirli, sofistike ve kozmopolit bir imaj çiziyordu.
Ancak onu efsane yapan tarzı değil, içeriğiydi. Temel metin Orientalism’in yazarı olarak Said, 20. yüzyılın en etkili entelektüellerinden biriydi ve bu mesleği son derece ciddiye alarak güçlülerin körü körüne destekçisi olan entelektüelleri küçümsüyordu. “Seküler Eleştiri” adlı makalesinde yazdığı gibi: “Eleştiriyi mevcut durumu meşrulaştırmak için kullanmak eleştiri yapmak değildir.” Said’e göre bir entelektüel, baskıya karşı direniş geliştirirken her zaman hakimiyete karşı çıkmalıydı.
Ben şanslılardan biriyim. Columbia Üniversitesi’nde doktora yaparken onun öğrencisi oldum ve kişisel olarak tanıdım. Bir diğer öğrencisi Andrew Rubin ile birlikte The Selected Works of Edward Said: 1996-2006 (2019) kitabını derledim. (Bu filmin yapımcılarından biri, filmin ilk aşamalarında Said ve yaşamı hakkında bir arka plan görüşmesi için benimle iletişime geçti, ancak belgeselin yapımıyla hiçbir ilgim olmadı.) Said’in 2003’te lösemiden ölmesinin üzerinden 20 yıldan fazla geçtiğine inanmak zor, ancak Baird’in belgeseli sayesinde yeni bir nesil onun yenilmez enerjisine ve adalet için bitmek bilmeyen mücadelesine erişebiliyor.
Filistin sorununun dünya çapında yeni bir aciliyet kazandığı ve İsrail’in Gazze’deki soykırımının devam ettiği bir dönemde filmin zamanlaması kasıtlı bir müdahale gibi hissettiriyor. Said’in sesini yeniden keşfetmek, Filistin özgürleşmesi için öne sürülen en ikna edici argümanlardan bazılarını yeniden keşfetmek anlamına geliyor. Bu 108 dakikalık filmin ses kaydının, birkaç röportajcı sorusu ve küçük yorumlar dışında neredeyse tamamen Said’in konuşmalarından oluşması tesadüf değil.
Said ailesinin işbirliğiyle üretilen film, Edward Said’in babası Wadie Said tarafından çekilen eski ev filmlerinden anlar içeriyor. Genç Said’e göre, babası 1938’de bir kamera alıp “inanılmaz derecede sıkıcı” filmler çekmişti. Bu erken sahnelerin kesitlerini dahil ederek Baird, sadece genç ve zayıf bir Edward Said’i göstermekle kalmıyor. Bu ev filmleri, izleyicileri Filistin’deki bir Filistinli ailenin özel hayatına davet etmekle kalmıyor, aynı zamanda Filistinlilerin yokluğunu talep eden bir ideolojiye karşı bir varlık iddiası haline geliyor.
Genç Edward tamamen siyaset dışıydı. Ergenlik döneminde Mısır’daki Victoria College’dan “sorun çıkaran” biri olduğu için atıldı ve ailesi tarafından Massachusetts’in kırsalındaki “puritan” Mount Hermon Okulu’na gönderildi. Orada, kendi deyimiyle, ismi yüzünden sürekli alay konusu oldu (“Ed Said. Peki, ne dedi?”). Princeton ve Harvard’da elit bir eğitim aldıktan sonra Columbia Üniversitesi’nde yardımcı doçentlik pozisyonuna geçti. “Profesyonel hayat kendiliğinden halloldu,” diyor. Ancak 1967 savaşındaki utanç verici Arap yenilgilerinden sonra Said, iki kimliğini uzlaştırmaya ihtiyaç duydu: Amerikan edebiyat profesörü ve Kudüs’te doğmuş bir Filistinli Arap. 1967 kayıplarının ardından arkadaşı Ibrahim Abu-Lughod, onu Amerika merkezli The Arab World dergisine bir makale yazmaya davet etti ve Said, temsil politikasına ilk önemli girişini yapan “The Arab Portrayed” makalesini yazdı.
Filmde Said, Filistin davasını üstlenme kararlarını ve babasının oğluna yönelik uyarısını anlatıyor: “Siyonistlerin sana ne yapacağından çok endişeliyim.” 1970’lerin başında Beyrut’ta yaşarken Arap diline ve edebiyatına kendini adadı ve dönemin önde gelen Filistinli entelektüelleriyle ilişki kurdu. Film, Said’in yıldızı parlamaya başladıkça hızlanıyor. Birçok televizyon röportajında neredeyse ırkçı sorularla karşılaştığını görüyoruz, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) lideri Yasser Arafat ile birlikteyken onu izliyoruz ve 1982’de İsrail’in Lübnan’ı işgalinin FKÖ’nün Lübnan’dan sürülmesine yol açmasıyla onunla birlikte umutsuzluğa kapılıyoruz.
Said, 1993 Oslo Anlaşmaları’na karşı en önde gelen muhalif Filistinli sesiydi. FKÖ’nün Filistin ulusal hareketini sattığına ve işgalin “İsrail’in uygulayıcısı” haline geldiğine inanıyordu. Baird’in filmi, onun Amerikan ve İsrail politikalarının sert bir eleştirmeninden, Amerikan, İsrail ve Filistin liderliğinin de sert bir eleştirmenine nasıl dönüştüğünü başarıyla gösteriyor. Said’i bu dönemde tanıyordum ve filmin göstermediği şey, tüm küresel liberal kurumların bize “çatışmanın” (eufemistik olarak adlandırıldığı şekliyle) çözülmek üzere olduğunu söylediği sırada hissettiği derin yalnızlıktı. Söylemeye gerek yok, Said haklıydı.
Müzik, Said’in hayatında bir temel güçtü (neredeyse konser seviyesinde bir piyanistti) ve filmde de sürekli bir unsur olarak yer alıyor. Baird filmini, Arjantinli-İsrailli besteci Daniel Barenboim ile kurduğu dostluğun gelişimiyle sonlandırıyor. Said ve Barenboim, 1999’da, “Tek Devlet Çözümü” adlı makalesinin New York Times’da yayımlandığı yıl, Arap ve İsrailli genç müzisyenleri bir araya getiren West-Eastern Divan Orkestrası’nı kurdular. Makalede, “gerçek barışın ancak iki uluslu bir İsrail-Filistin devletiyle mümkün olabileceğini” savunuyordu.
Hayatının son yıllarında Said, böyle bir bir arada yaşama çabalarına kendini adadı. Bu ustalıkla hazırlanmış belgeselin son sahnesi, onun piyanoyu tutkuyla çalmasıdır. Seslendirmeyle şöyle diyor: “Mülteci olmak kaderimiz değil. Savaş esiri olmak kaderimiz değil. Komando olmak kaderimiz değil. İşgal ordusu olmak kaderimiz değil. Bir seçimimiz var.”
Bu son dönemdeki tutumlarında bir miktar iyimserlik var ve Said’in bugün nerede duracağını söylemek imkansız, çünkü Filistinliler hayatta kalma mücadelesinin en zorlu aşamasıyla karşı karşıya. Ancak onun iyimserliğinin bugün biraz eskimiş gibi gelmesi, muhtemelen Said’den ziyade Filistinliler için gerçek ve kalıcı adaletin ne kadar uzakta olduğunu gösteriyor.
Edward Said: Between Worlds (2026), yönetmen Maiken Baird, Amsterdam Uluslararası Belgesel Film Festivali, Londra Filistin Film Festivali, Marrakech Uluslararası Film Festivali ve daha birçok festivalde gösterilecek. 2027’de Kino Lorber tarafından geniş çapta yayımlanacak.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yanıt
[…] Çekebilir: Edward Said: Sesinin Yeniden Yükselişi ve Mirasının Güncelliği → Kaynak: AutoweekKaynak yazarı: Mike Hembree 💬 Topluluk Masası & […]