«Racisé» Terimi Etrafındaki Tartışmaların Ardından, Toplumda Irkçılığın Ağırlığı Üzerine Bir Anlaşmazlık

Cildin rengi hayat yolculuklarımızda ne kadar rol oynar?
Khamkéo/Unsplash, CC BY

TEMEL

• Racisé» terimi etrafında çok sayıda tartışma olsa da, bunlar daha derin bir uyuşmazlığı, ırkçılığa dair anlayışa dair tartışmayı gizliyor.

• Bu nedenle kelimenin ardındaki konu, ırksal olguların toplumun örgütlenmesinde yer alıp almadığı konusudur.

• Bu soru, daha fazla araştırma ve daha az karikatürcülere kaçan konumlar gerektiren büyük bir akademik ve politik konudur.

Racisé» terimi etrafındaki tartışma medyada düzenli olarak yeniden ortaya çıkıyor; üstüne konan karmaşalar ve yanlış anlaşılmalarla birlikte. Ama bu gerçekten terminolojik bir kavga mı?

Racisé» teriminin bugün, kendisiyle ilgili olmayan bir tartışmanın rehin olduğunu göstermek istiyoruz; bu tartışma, ırkçılığın ve diğer ırksal olguların toplumumuza dair anlayışımızdaki yerine vermeyle ilgili ve her iki taraf da rakip konumu karikatürlmeye meyillidir.

Güncel haber değil. Dayanağı olmayan görüşler değil.

«Racisé» kendini işaretlediği kişileri hapseder mi?

Öncelikle, sosyolog Stéphane Beaud ve tarihçi Gérard Noiriel’in kalemi aracılığıyla son zamanlarda basında yeniden yankılanan «racisé» terimine yönelik eleştiriye yönelelim: bu terimin «» kendisine uygulanan kişileri haps ettiği iddia ediliyor.

Bu eleştiri bizce hedefini ıskalıyor çünkü «racisé» terimi baş başına, «kalp hastası» ya da «milletvekili» gibi kişileri nitelemek için kullanılabilecek başka bir terimden daha fazla hapsetmiyor. Zira bu terimler, yalnızca kişilerin gerçekten sahip olduğu bazı özellikleri adlandırır; örneğin kalp hastası olmak ya da, burada «racisé» teriminin olası anlamlarından birini göz önüne alarak, ırkçılığın kurbanı olmak.

Buna karşın, bu kişileri hapsetme nedeni, söz konusu terimler ya da yalnızca nitelendirmek için kullanılmaları değil; onlara atıfta bulundukları özelliklere verilen aşırı önemdir.

Kalp hastası bir kişi örneğin, tüm davranışlarını, deneyimini ya da durumunu kalp hastalığına indirgeyen ya da ancak o hastalığa sahip bir kişi olarak başvurulan biri tarafından hapsetilmiş hissedebilir. Olası hapsetme hissinden bağımsız olarak, bu kişinin sizi indirgeyici bir biçimde, kalbinize dair diğer ilgili özelliklerinizi görmezden gelerek bir yönde hapsetmesi eleştirisi de getirilebilir.

Aynı durum, bu kişinin kalp hastalığınız yerine, sizi ırzılaştırıcı bir kişi yapan özelliklerden birine odaklanması halinde de söz konusudur; bu durumda sorun, sizi « ırzılaştırıcı kişi » olarak nitelendirmesi değil, o özelliğe aşırı önem vermesidir. Eleştirinin asıl hedefinin, « ırzılaştırıcı » teriminin kişileri nitelendirirken « kişiliğin yapı taşlarını oluşturan diğer unsurların ezilmesi »ne katkıda bulunduğu iddia ettiği söylenebilir.

Bu aynı biçimde, bu eleştirinin vatandaşların « önce » kendilerini ırzılaştırıcı yapan özellikler üzerinden « görülmeleri »nden şikayet ettiği, daha karikatürist biçimde ise « eylemlerini okumanın tek anahtarı » ya da « toplumunu okumanın tek çerçevesi » yapıldıkları endişesi için de geçerlidir.

Bize göre, « racisé » terimine yönelik bu eleştiri, ancak şu şekilde anlaşılmalı: belirli kişilerin bu özelliklere ve dolayısıyla toplumlarmızda var olan ırksal olgulara biçtikleri aşırı öneme yönelik bir eleştiri. Bu en azından müspet yorumlanan bir ifadedir; çünkü eleştiri, yalnızca bu okuma çerçevesini benimseyen bir rakibi sahneye koyma eğilimindedir; « boş adam » (homme de paille), muhalif görüşün karikatürize edilmiş ve mantıksız bir temsilidir.

Penser les phénomènes raciaux ne requiert pas d’utiliser le terme « racisé »

Intéressons-nous à présent aux défenses du terme « racisé » qui se sont exprimées en réponse à cette critique. Prennent-elles en otage ce terme d’une manière similaire, en se préoccupant ultimement de l’importance accordée aux phénomènes raciaux et en mettant en scène un adversaire tout aussi caricatural ?

Ce serait le cas si elles accusaient les critiques du terme « racisé » de faire complètement l’impasse sur les phénomènes raciaux dont le racisme, voire d’interdire de les penser. Et, en effet, ces défenses les accusent « d’éviter précisément de nommer ce qui continue de se jouer », d’« appauvrir l’analyse » et de « s’aveugler sur la réalité » et même « d’interdire de penser la race ». En somme, l’homme de paille symétrique alors qu’il est tout à fait possible de penser les phénomènes raciaux sans avoir recours au terme « racisé ». Après tout, comment faisait-on avant que ce terme ne connaisse un certain engouement et comment fait-on dans les langues dans lesquelles il ne possède pas d’équivalent ?

Bunun yerine «racisé» kullanmak yerine, ırksal olguları bu terimin üç temel anlamına karşılık gelen ifadeleri doğrudan araya sokarak düşünmek mümkündür: «ırkçılığın kurbanı», «beyaz olmayan» ve «belirli bir sahte ırka ait olduğu bazıları tarafından görülür». Bu şekilde ilerlemek ya da «racisé» terimini bu anlamlarından biri için kullanmak, birbirini rakipliğe alan olanaklar sunar.

İster «racisé» terimini benimsesin, ister başka bir ifadeyi tercih etsin, tartışma büyük ölçüde aynı şekilde yeniden alevlenir. Çünkü seçilecek kelime sorunu, sosyal dünyanın açıklamasında ırksal olgulara ne kadar önem verilmesi sorundan ayrıdır; oysa tartışmalar bu ikisini sürekli olarak birbirine karıştırır. «racisé» terimi terk edilebilir, ancak onun içinde biriktirdiği uyuşmazlık ortadan kalkmaz: sözcük çatışması ancak öz çatışmasını örter.

Kelimeyi tartışmanın dışına çıkarmak

Bu nedenle «racisé» terimi, kendilğini ilgilendirmeyen bir tartışmanın rehininde gibi görünmektedir. Bu durum, birden fazla açıdan üzücüdür.

Öncelikle, çünkü «racisé» terimi, sahip olmadığı ama tartışmanın yarattığı tutkuları büyük ölçüde açıklayan yüklerle doludur. Bu tür terminolojik veya tanımsal tartışmalar alevlendiğinde genelde böyle olur; örneğin bugün ırkçılık ve islamofobi tanımı, engellik ya da «kadın» terimi konusunda olduğu gibi. Her seferinde, belirli şeylerin varlığına, nedensel bağlantılarına ya da ahlaki değerlerine dair iddialar, yanlış biçimde söz konusu terim ya da tanımla ayrılmaz sayılır.

Ardından, çünkü « racisé » teriminin gerçekten hak ettiği tartışma yeterince yaşanmıyor. Araştırma açısından, şeylerden bahsetmek için sözcüklere ihtiyacımız var ve bazıları bazı çevik ifadeleri faydalı biçimde yerine koyabiliyorsa, aynı zamanda kafa karışıklığının kaynağı da olabilirler. Örneğin, « racisé » durumunda olduğu gibi, başka sözcüklere (« race ») benzediklerinde ya birden fazla anlamda kullanıldıklarında. Asıl mesele, ırksal olguların ortaya çıkardığı ampirik ve ahlaki sorular üzerine en iyi şekilde düşünmeyi teşvik eden dil kaynaklarına sahip olmak.

Son olarak ve muhtemelen en önemli neden olarak, ırksal olguların sosyal dünyanın açıklamasında ne kadar önem verilmesi gerektiği sorusu, büyük bir akademik ve kamu sorusudur. Karikatürlerden, niyet yargılamalarından ve « racisé » teriminin kullanımı ya da reddinin tartışmaya engel olması ya da lanetleme nedeni olması gereken hiçbir koşuldan uzak, tartışılmayı hak ediyor.