Sahne Sanatları Dijitalleşiyor Ama Yerel ve Kamu Tiyatoları Unutuluyor

Temmuz 2023’ünde tiyatro şirketi Agrupación Señor Serrano, Barcelona GREC Festivali’nde Una isla adlı gösteriyi prömiyerledi. Kısa süre önce, yapay zekâyı, canlı videoyu, ekranları ve dijital cihazları dramaturjinin merkezine yerleştiren çağdaş bir İspanyol esidir. İspanya’da yapay zekânın sahne anlatısının oluşturulmasına katıldığı ilk gösterilerden biri olan eser, multimedyan tiyatroya ve dijital sahne sanatına yön veren bir şirketin repertuvarındadır.

Bu eserde teknoloji yapısal bir işlev taşır ve sahneler oyuncu ile makineler arasında hibrit bir sistem gibi işler. Bu “yeni dijital anlatı” birden fazla projektör, ekran, bilgisayar ve gerçek zamanlı görsel-işitsel yazılım gerektirir; ayrıca ışık, ses ve görüntü arasında canlı video ve dijital senkronizasyon sistemleri gerekir. Prömiyer ve gösterimlerin ardından eser turneye çıktı.

Ancak gerçek şu ki, bu tür eserlerin sahnelenmesi yapısal nedenlerle sınırlanıyor.

İspanya’da tiyatrolar –özellikle küçük ve kamu tiyatroları– yeni dijital anlatılara uyum sağlamak ve güncel kitlelerle bağ kurmak gibi büyük bir zorlukla karşı karşıya. Bu yalnızca birkaç örnekle sınırlı bir durum değil, yaygın bir sorun.

Tiyatro, toplumumuzda hâlâ merkezî bir role sahip. Bin yıllık bir sanat geleneğini korumanın yanı sıra, vatandaşların katıldığı ve demokrasinin pekiştirildiği bir alan sunar. Çeşitli insanları bir araya getirir, diyaloğu ve empatiyi teşvik eder ve güncel sorunlar üzerine kolektif düşünmeye olanak tanır.

Bu yeni bağlamda dijital teknoloji fırsatlar açıyor… ancak aynı zamanda tehditler de oluşturuyor.

Tiyatronun dijital çağdaki zorlukları

Bir hiperbağlantılı dünyada, her türlü içeriye anında erişim sağlanırken tiyatro sonsuz dijital eğlenceyle rekabet etmek zorunda. Büyük prodüksiyonların streaming gibi bazı deneyimler, sahne sanatlarının teknolojilerin potansiyelini daha geniş bir kitleye ulaşmada göstermesiyle birlikte, tiyatoların büyük çoğunluğu bu fırsatları değerlendirmek için gereken altyapı ve eğitimden yoksundur.

Dijitalleştirmeye yönelen kamu politikaları da var; örneğin 2026’ya kadar 1,6 milyar eurodan fazla bütçe içeren “Avrupa’nın Görüntülü Medya Merkezi (España Hub Audiovisual de Europa)” planı. Ancak fonların büyük kısmı sinema ve televizyona odaklanırken, taban tiyatro ikinci plana itiliyor.

Sociedad General de Autores y Editores (SGAE)’nin 2023 sektör rapori bu eğilimi doğruyor: Pandemiden bu yana iyileşmelerin neredeyse tamamı görüntülü medyaya yöneldi. Küçük salonlar ve bağımsız tiyatro toplulukları dağıtımdan dışlandı. Ayrıca yardım dağılımına dair resmi bir analiz, sahne sanatlarının dijitalleştirme fonlarına ancak zor erişmesi ve “hub planı”nın yararlanıcıları arasında yer almamasını ortaya koyuyor.

Özetle, sahne dünyası hâlâ dijital dünyaya pek uygun olmayan klasik sübvansyonlara bağımlı.

Cádiz’deki Campo de Gibraltar’in alt halka tiyatosu üzerinde yaptığımız çalışma, İspanya’nın birçok bölgesinde görülen yaygın bir tabloyu gözler önüne seriyor: Tiyatoların büyük kısmı yeterli teknik kaynağa sahip değil. Gösterilerin %90’ı sınırlı olanaklara uyarlanırken, yalnızca %29’u multimedya içeriği içeriyor. Bu teknoloji açığı, yeniliği yavaşlatıyor ve sektörün yenilenmesini zorlaştırıyor.

Bu açıklar yalnızca orada yaşanmıyor. Madrid veya Barcelona gibi büyük kültürel merkezlerin dışında, birçok salon gelişmiş teknoloji veya büyük formatlı eserleri sahneleyemiyor. Sonuç: Belirli gösterilere erişimin azalması ve kültürün merkezden uzaklaştırılmasına yönelik engellerin artması.

Sadece boyut meselesi değil

İnovatif gösterileri büyük şehirlerin ötesine taşımak kolay değil. Birçok salon iyi ses, aydınlatma veya bağlantı imkânı sunmaz. Bu nedenle tiyatro toplulukları sahnelemelerini basitleştirmek zorunda kalır; bu da kaliteyi düşürür ve turneleri daha az çekici kılar.

Dijitalleşme sahne içinde gelişmiş teknolojiye erişim olmadan kullanılmaya çalışıldığında, sonuç kötü bağlantı, zayıf ses veya bulanık görüntülerle dolu sahnelemelerle sonuçlanır; bu da eserin takibini zorlaştırır ve izleyiciyi uzaklaştırabilir.

Ayrıca tiyatro neredeyse tamamen kamu sektörüne bağımlıdır –tiyatroların %70,5’i belediye veya bölgesel mülkiyetindedir– ve bu da teknik yenileşmeyi sıkı bütçelerin insafına bırakır. Bu durum, yenilenmek istenen ile gerçekten yapılabilecen arasındaki açığı derinleştirir.

Bununla birlikte, altyapıya sahip olmak her zaman iyi sonuçlar garanti etmez. Teknoloji yalnızca maliyetleri düşürmek için kullanıldığında –sanatsal değeri zenginleştirmek için değil– tiyatro deneyimini geliştirmek yerine yoksunlaştırabilir.

Campo de Gibraltar tiyatrolarının örneği, dijitalleşmenin çoğu zaman yalnızca bütçesel bir çözüm olarak öne sürüldüğünü gösteriyor. Bu sayede sahne manzaraları ve sahneler kurulmuş dekorlar ve fiziksel oyuncular yerine projelendirilebilir, oyuncularla casting yapılabilir veya görüntülü görüşmeyle provalar gerçekleştirilebilir, lojistik maliyetleri azaltmak için online formatlara başvurulabilir. Ancak teknolojinin bu pratik uygulaması genellikle tiyatro deneyimini yoksunlaştırır.

Bazı çalışmalar, tiyatroya dijital teknolojilerin dahil edilmesinin erişim biçimlerini genişletebileceğini ve izleyici deneyimini dönüştürebileceğini, katılım ve etkileşimin yeni dinamiklerini oluşturabileceğini belirtiyor. Bununla birlikte, bu araştırmalar dijital olanın canlı sahne deneyiminin yerini almadığını, aksine onu tamamladığını da uyardıyor.

Ayrıca, bu teknolojileri entegre etme kapasitesinin büyük ölçüde her sahne alanının teknik ve ekonomik kaynaklarına bağlı olması nedeniyle yeni eşitsizliklerin ortaya çıkışına dikkat çekerler; bu durum, daha az ölçekli tiyatrolar önünde en iyi donatılmış kurumları avantajlı kılar.

Çevrimiçi biçimler söz konusu olduğunda, canlı tiyatronun büyüsü –oyuncular ile izleyici arasındaki bağ, paylaşılan atmosfer– dijitalde üretmek zor. Ekranların kullanımı veya mesafenin azalması duyguyu ve topluluk hissini azaltır. Büyük Britanya Sanat ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Konseyi’nin bir değerlendirmesine göre, çalışmada yer alan tiyatroların yarısından fazlası, gelirlerin “yetersiz” olması ve tiyatronun deneyimsel değerini “zayıflatması” nedeniyle çevrimiçi üretimi bıraktı.

Siyasi öncelik gerekliliği

İspanya’da kamu tiyatrolarının geleceği uyumlanmaktan geçer: altyapıları yenilemek, teknik ekipleri eğitmek ve dijitali yalnızca tanıtım ötesinde düşünmek. Yalnızca böyle, tiyatronun sürdürülebilir bir ekosistemi büyük şehirlerin dışında da mümkün kılınabilir.

Campo de Gibraltar’daki kamu tiyatrolarına dair çalışma, temel bir faktöre dikkat çeker: siyasi irade. Teknik kaynakların eksikliği yalnızca paradan değil, birçok kurumun tiyatrona verdiği düşük öncelikten kaynaklanır. Yatırım ve stratejik plan olmadan, yenilik yapmak, yeni izleyiciler çekmek veya programı yenilemek zorlaşır.

Kısacası, tiyatrolardaki teknolojik açığın kapatılması, sektörün yalnızca hayatta kalmaması değil, aynı zamanda evrilmesi için kritiktir. Tiyatron, yaratıcı ve katılımcı bir alan olarak kalmaya, kendi çağıyla uyumlu ve giderek daha çeşitlenen bir izleyici kitlesiyle paralel kalmaya devam etmelidir. Campo de Gibraltar’da yaşananlar, İspanya genelinde ve aynı zamanda Latin Amerika’daki birçok ülkede paylaşılan bir zorluğu yansıtır.

Bu çalışmanın geliştirilmesindeki katkı için UOC araştırmacısı ve Campo de Gibraltar’da yaptığımız çalışmanın bir parçası olan Álvaro Quintana Álvarez’a teşekkür ederiz.

Daha böyle makaleler mi almak istiyorsunuz? Suplemento Cultural’a abone olarak kültürel güncel haberleri ve editörümüz Claudia Lorenzo tarafından seçilen tarih, edebiyat, sinema, sanat veya müzik alanındaki en iyi makalelerden bir seçkiyi alın.

Yazarlar

1. Deusto Üniversitesi İletişim Araştırmaları Ekibi’nde Araştırma Görevlisi

2. Deusto Üniversitesi Araştırmacısı

Deusto Üniversitesi İletişim Araştırmaları Ekibi’nde Araştırma Görevlisi

Deusto Üniversitesi Araştırmacısı

Açıklama beyanı

Yazarlar, bu makaleden yararlanacak herhangi bir şirket veya kuruluş için çalışmamakta, danışmanlık yapmamakta, hissesine sahip olmamakta ve bu kuruluşlardan finansman almamaktadır; akademik görevleri dışında herhangi bir çıkar çatışası açıklayan bulmamaktadır.

Ortaklar

Deusto Üniversitesi, The Conversation ES üyesi olarak finansman sağlamaktadır.