Sığınmacılar için Adalet: Sanatın Gücü

Enayet Khan, 2017’de Myanmar’dan kaçtı. Üç gün boyunca ailesiyle ormanlar ve tarlalar arasından ilerledi; arkalarından gelen ateşler köyleri sararken bir köyden diğerine sığındı. Her durdukları anda güvenlik geçiciydi; ertesi sabah o köy de yanmaya başlıyordu. Kendi evi zaten kül olmuştu, ancak kaybedilenlerin yasını tutacak zaman yoktu. Silahl askerler hızlı hareket ediyordu ve Khan, önünde insanların ateşlendiğini görüyordu. Amaç basitti: Myanmar’dan çıkış bir yol bulana kadar hayatta kalmak. Ailesinin on üyesi birlikte kaçtı; yol boyunca üçü yaralandı. Sonunda sınırı geçerek Bangladeş’e ulaştılar.

“Her şeyi kaybettim,” Khan, telefon görüşmesinde Hyperallergic‘e söyledi. “Ev, belgeler, mülk, bir güvenlik hissi.”

Khan, bugün neredeyse bir milyon Rohingya mültecisine ev sahipliği yapan Bangladeş’in Cox’s Bazar şehrine yerleşti. Rohingya halkı, Myanmar’ın ardışık hükümetleri altında onlarca yıldır ayrımcılık ve baskıya uğruyor. 1982 tarihli bir yasayla vatandaşlıktan çıkarılan halk, dünyanın en büyük vatansız gruplarından biri olmaya devam ediyor. Çoğu, 2017’de ordunun insanlığa karşı işlediği suçlar ve soykırımından kaçmak için kaçtı.

Kamplarda Khan, tanık olduğu vahşetleri işleyebilmek için resim ve çizime yöneldi: yanan evler, kaçan aileler ve infazlar. Zamanla, diğer mültecilere de aynı şeyi öğretmeye başladı, Rohingya Sanat Kulübü’nü (RAC) kurdu ve görsel anlatıyı bir ifade ve direniş biçimi olarak teşvik etti.

Khan, çatışma ve şiddet deneyimlerini belgelemek için sanatı kullanan çok sayıda mülteciden biri. Hukuk uzmanlarına göre, böyle çalışmalar hesap verebilirlik çabalarında da rol oynayabilir; tanıklığı aktarmaya ve hayatta kalanların anlatılarını desteklemeye yardımcı olabilir ve hatta kitlesel vahşetin kanıtı olarak yasal süreçlere girebilir.

Dünya genelinde zorla yerinden edilen 117,8 milyon kişi kayıta geçti — bu sayı 12 yıl ardışık olarak artıyor. Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları soruşturmaları ve kovuşturmaları Avrupa Birliği içinde patlama yaptı; 2016 ile 2021 arasında yeni dava sayısı %44 arttı. Bugün, daha fazla yerinden edilen kişi, işleyenleri hesaba katmak için uluslararası mahkemelere başvuruyor; bu artış talebi, Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) kendisi tarafından “benzersiz” olarak nitelendirildi.

Bir kısım hukuk savunucusu için sanat, bu talebi karşılayan yollarından biri haline geldi.

Khan’ın Rohingya soykırımında tanık olduğu sahneleri betimleyen resmi — yanan evler, kaçan aileler ve Myanmar ordusunun gerçekleştirdiği süratli infazlar (görsel: Enayet Khan’ın izniyle)

Eski Birleşik Milletler soruşturmacısı ve Legal Action Worldwide’nin yönetici direktörü Antonia Mulvey, 2017’de Myanmar ordusunu Rohingya topluluklarına karşı soykırımla suçlayan bir Uluslararası Mahkeme davasında delil olarak eser topladı. Rohingya halkında, özellikle kadın ve çocuklarda yüksek okuryazarlık düzeyinin, geleneksel ifadelerin kaydedilmesini zorlaştırdığını belirtti. Bu tür bağlamlarda çizimler, tanıklıkları aktarmanın kritik bir yolu haline geldi.