Nymphaios nehrinin kıyısındaki Arsameia’da, dik bir kayalığın içine oyulmuş taş bir merdiven 158,1 metre aşağıya inip aniden son buluyor. Bu tünelin amacının ne olduğu konusunda akademisyenler on yıllardır tartışıyor. Leiden Üniversitesi’nden Lennart Wouter Kruijer’in 19 Kasım 2026’da Journal of Roman Archaeology dergisinde yayımlanan yeni çalışması ise farklı bir soruyu ele alıyor: İnşaatçıların ne amaçladığını tahmin etmek yerine, tünelin buraya inen insanları nasıl etkilediğini inceliyor.
Merdivenli tünelin girişi, “Büyük Kült Yazıtı” ile çerçevelenmiş durumda. Kaynak: Kruijer, L. W., Journal of Roman Archaeology (2026)
Bu kutsal alan, Kommagene krallığında yer alıyordu. Burası muhtemelen Kral Mithridates I Kallinikos döneminde bir kale olarak başlamış, ardından MÖ 69’dan 36’ya kadar hüküm süren oğlu Antiochos I tarafından bir kraliyet kült merkezi haline getirilmişti. Yazıtlara göre Antiochos her ay çeşitli festivaller düzenlemiş ve sınırlarının ötesinden ziyaretçiler çekmeyi ummuştu. Kruijer, MÖ 40 civarında Doliche’den gelen iki ziyaretçinin bu kayalığa ulaşmak için yaklaşık yedi gün yürüdüğünü hayal ediyor. Zirveye yaklaştıklarında, 2 metre yüksekliğinde ve 1,5 metre genişliğinde, “Büyük Kült Yazıtı” olarak bilinen uzun bir Yunan metniyle çerçevelenmiş at nalı şeklinde bir açıklıkla karşılaşıyorlar.

Akademisyenler uzun süredir iki gruba ayrılmıştı. Bir grup merdivenli tünelleri su kaynağı olarak görüyordu. Von Gall 1967’de Türkiye genelinde 51 tünel listelemiş, Ahmet Emirhan Bulut ise Pontik bölgesinde 39 tane daha eklemişti. İncelediği 30 Pontik tünelin neredeyse yarısı yeraltı sularına ulaşıyordu. Diğer grup ise Kybele’nin mermer heykeli gibi kült buluntularına işaret ediyordu; örneğin Kurul Kalesi tünelinin girişindeki heykel ve duvarlardaki onlarca niş. Önceki araştırmacılar bu iki görüşü birbiriyle çelişir olarak görmüştü. Kruijer ise Arsameia’yı hem su tüneli hem de ritüel bir mekan olarak değerlendiriyor.

Kruijer, bir ziyaretçinin karşılaşacağı dört etkiyi sırasıyla açıklıyor. Birincisi, girişin yarattığı çekim gücüydü. Karanlık bir açıklık insanları bir seçim yapmaya zorluyordu ve Kruijer tüneli bir “tuzak” ile benzetiyor. Zaten aşağıdaki kutsal yol, oyma kabartmalar ve kraliyet mezarıyla bağlantılı bir kaya salonu ile ziyaretçileri yavaşlatıyordu; merdivenler ise onları zirvedeki devasa kral ve tanrı heykellerine ulaşmadan önce daha da derine çekiyordu.
Nymphaios vadisinden görünen Arsameia. Kutsal alan merkezi zirvede yer alıyor. Kaynak: Kruijer, L. W., Journal of Roman Archaeology (2026)
İkinci etki karanlıktı. Ziyaretçiler gün ışığını kaybediyor, havanın soğuduğunu hissediyor ve festival seslerinin yankılanan ayak seslerine dönüştüğünü duyuyorlardı. Tünel, ritüel yolunda kraliyet mezarının hemen ardından geliyordu ve aynı merdivenleri ve kabartmaları paylaşıyordu; bu yüzden iniş, ölümlülere doğru bir yolculuk gibi hissettirmiş olmalı. Girişin üzerindeki bir stelada Antiochos’un, iki kez yeraltı dünyasına inen kahraman Herakles ile el sıkıştığı tasvir ediliyor.
Üçüncüsü hareketti. Merdivenler dik ve düzensiz olduğu için ziyaretçiler öne eğiliyor, çömelerek ilerliyor ve her adımı dikkatle atmak zorunda kalıyorlardı. Kruijer bunu “ayaklarla düşünme” olarak adlandırıyor. Rahipler sık sık merdivenlerden su taşıyor, ziyaretçiler ise bu yolu tekrar tekrar yürüyorlardı; bu da her adımın kayayı biraz daha aşındırmasına neden oluyordu.
Yazar, tünelin içinde, ön planda düzensiz merdivenlerle birlikte. Kaynak: Kruijer, L. W., Journal of Roman Archaeology (2026)
Dördüncüsü ise suydu. Yağmurlardan sonra alt kısımdaki yeraltı suyu yükseliyor, yaz aylarında ise neredeyse tamamen kayboluyordu. Tünelden gelen su, içme suyundan ritüel ziyafetlere kadar kutsal alanın geri kalanını besliyordu. Yazıt bu suyu “ilahi” olarak tanımlıyor ve içme kaplarının buradan ayrılmasına izin verilmiyordu; bu da su kaynağının hem mekana hem de Kommagene’in kendisine bağlı kalmasını sağlıyordu.
Hiçbir metin ziyaretçilerin tüneli nasıl kullandığını anlatmıyor. Bu yüzden Kruijer, kanıtları merdivenlerin şekli ve çevresinden çıkarıyor. Türkiye’deki tüm merdivenli tünellere aynı anlamı yüklememek konusunda uyarıda bulunsa da Amaseia, Midas Şehri, Kurul Kalesi, İncesu Köyü ve Hisarkavak’ta benzer çalışmaların yapılabileceğini belirtiyor.
Kruijer, L. W. (2026). Descent into a trap: Pilgrim affordances of the rock-cut staircase tunnel at Arsameia on the Nymphaios.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yanıt
[…] Çekebilir: Türkiye’deki Arsameia Tüneli Antik Ziyaretçileri Karanlığa Çekmiş Olabilir → Kaynak: Vikipedi (Wikipedia) 💬 Topluluk Masası & […]