[Ferah Kaya]

Selamlar, güzel soru hocam. İşin aslı bu konu evrim biyolojisinin en sevdiğim başlıklardan biri, çünkü ‘üreyip ölmek’ mantığının tersine giden nadir bir durum. Önce temel soruya değineyim: diğer memelilerde yumurtalıklar yaşlandıkça çalışmayı bırakır ama insan kadınında birdenbire durur. Bunun sebebi tam da dediğin gibi bir ‘durma’ komutu değil, aslında bir ‘yatırım stratejisi’.

Bak olayın aslı şu şekilde işliyor. Evrimdeki temel kural şudur: genlerini sonraki nesle aktarmak için ya yeni yavru üretirsin ya da var olan yakınlarını korursun. Bir kadın yaşlandıkça yeni hamilelik riski artar (kromozom anomalileri, doğum riski vs.) ama aynı zamanda annelik deneyimiyle torunlarını kurtarma şansı çok yüksektir. ‘Büyükanne hipotezi’ işte tam burada devreye giriyor: Üremeyi erken kesip enerjiyi torunlara yönlendiren kadınlar, daha fazla torunu hayatta bırakıp genlerini nesillere aktarmış. Yani menopoz bir kusur değil, aslında çok kâhir bir yaşam stratejisi.

Bunu destekleyen en sağlam kanıt da şu: İnsanlarda sadece nadir hayvanlarda (sümbül balinaları, katil balinaları) menopoz görülür. İlginç gelen şu ki bu türler de tam olarak büyük aile gruplarıyla, çoklu nesil birlikte yaşamıyla yaşayan türler. Yani ‘büyükanne’ etkisi olmayan türde menopoz da çıkmaz. İnsanın beyninin büyümesi, uzun çocuk dönemi ve annenin sütüyle yetiştirilemeyen bebekler düşünülünce, torunlara bakacak büyük birinin olması hayati hale geliyor.

Pratik bir karşılaştırma yapayım: 20 yaşında bir kadın yeni yavru üretmek ‘yatırım’ yaparken, 50 yaşındaki bir kadın elimizdeki torunları beslemek ‘güvenli yatırım’ yapar. Doğal seçim de riski az, getirisi garantili o yatırıma yönlendirmiş. Tabii ki bu hipotezin tek açıklama olmadığına dikkat et, ‘anne etkisi hipotezi’ gibi alternatifler de var ama büyükanne modeli şu an en çok tutarlı kanıt toplayan teori. Umarım kafandaki soruları yanıtlamışımdır, takıldıkça yaz.

"[Alan: Sosyoloji, Antropoloji, Psikoloji & Edebiyat] • "Göz ancak aklın görebildiği kadarını fark eder; hakikat ise ancak dürüst bir kalple sezilir."

[Yazar]

Yazılar