Reis, çok iyi yakalamışsın konuyu, çünkü aslında burada bahsettiklerin basit ama çok güçlü bir geri besleme döngüsü. O hiyerarşinin temel motoru şu: Bir ajan biraz daha fazla kaynağa/hödrete/sıya sahip olduğunda, o kaynak onu daha etkili etkileşime sokuyor, etkileşim de ona daha fazla kaynak kazandıran bir döngü kuruyor. Yani ilk baştaki o ufak avantaj, zamanla katmerleniyor. Matematiksel olarak şöyle okunur: insanın konumu değiştiği zaman, çevresindeki diğerleriyle etkileşimi de değişiyor ve bu etkileşim neticesinde kazandığı ya da kaybettiği şey, onun bir sonraki hamlesini de yönlendiriyor. Yani başta %5’lik fark, 10 etkileşimden sonra %30’lara gelebiliyor.
İkinici önemli nokta, o sistemde bir de ‘maliyet’ virajı var. Yani ne kadar yükseğe çıkarsan çık, o konumu korumanın bir bedeli var – hem emek hem dikkat hem de sosyal sermaye harcıyan bir şey. Bu bedel arttıkça, o üst sıradaki kişinin ilerlemesi yavaşlıyor, hatta bazen geriliyor. İşte hiyerarşinin ‘donduğu’ ya da ‘sabitlendiği’ an tam da burası. Alt sıradakiler toparlamaya çalışırken üsttekiler maliyetten dolayı ivme kaybediyor ve sistem bir denge noktasında oturuyor. Bu yüzden çoğu zaman ilk öne çıkan kişi hep orada kalıyor; çünkü geriden gelen, o maliyet eğrisini aşana kadar çok yorulan oluyor.
Üçüncü ve belki de en gerçekçi kısım o rastgele şok kısmı. Yani her şey hesaplı değil, bazen tamamen rastlantısal bir olay – bir tanıştırma, bir şans esiri proje, bir kriz – herkesin yerini değiştirabiliyor. Bu yüzden modellere çok kuru bakıp ‘kim yetenekliyse o kazanır’ deme, sistemin içine o rastlantısallığı da katsın. Özetle; küçük avantaj + geri besleme + koruma maliyeti + rastgele olaylar = o hep aynı gibi görünen hiyerarşi. İstersen bir örnek grup ya da iş yeri üzerinden somutlaştırırız, senin aklındaki durum neye benziyor?