Varoluşçuluk: Existentialism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Varoluşçuluk: Özgürlük, Kaygı ve Anlam Arayışının Felsefesi

Giriş

Varoluşçuluk, felsefi tarih içinde insanın kendi var oluşunu, özgürlüğünü ve dünyadaki yerini merkeze alan; öznel deneyim, sorumluluk ve anlam arayışını konu eden bir düşünsel gelenektir. Hareket çoğu zaman 1950’lerin Fransa’sında sahneye fılayan tarihsel bir olay olarak okunur: İkinci Dünya Savaşı, Nazi toplama kampları ile Hiroshima ve Nagasaki’deki atom bombaları—bütün bunlar tüm bir jenerasyonu insan koşuluyla ölüm, özgürlük ve anlamsızlığın yarattığı kaygıya yüzleşmeye zorlamıştır. Bu yoğun tarihsel deneyim, “varoluşçuluk anına” zemin hazırlamış; bireyleri var oluşlarının anlamını yeniden sorgulamaya sevk etmiştir (Baert 2015).

Hareketin en popüler sesleri Fransız olmuştur: özellikle Jean-Paul Sartre ve Simone de Beauvoir; aynı ülkenin önde gelen temsilcileri olarak Albert Camus, Gabriel Marcel ile Maurice Merleau-Ponty. Ancak hareketin kavramsal temelleri çok daha önce atılmıştır. Onyedinci yüzyılda Søren Kierkegaard ve Friedrich Nietzsche; yirminci yüzyıl Alman felsefecisi Edmund Husserl, Martin Heidegger ile Karl Jaspers; ayrıca İspanyol aydınlar José Ortega y Gasset ve Miguel de Unamuno. Bu genişlik, varoluşçuluğun tek bir sisteme indirgenemeyecek kadar çok katmanlı bir düşünce ağı olduğunu gösterir.

Felsefi Temeller Tarihi: Antik Çağ’dan Modernite’ye Varoluşçu Tutum

Erken izlenimler “varoluşçu tutum” olarak adlandırılabilecek biçimde, antik çağdaki Stoacı ve Epikürcü felsefede; Aziz Augustine’in İtirafları’nda günah ile arzu arasındaki mücadelede; Michel de Montaignenin Denemeleri’nde ölümle hayatın anlamına dair samimi düşüncelerde; Blaise Pascal’ın Düşüncelerinde ise evrenin “ürkütücü sessizliği”yle yüzleşmede bulunabilir.

Ancak fikirlerin gerçek bir felsefi hareket olarak örgülenmeye başlaması yirminci yüzyıla dek sürmemiştir. Bu tarihe gelindiğinde, giderek daha seküler ve bilimsel bir dünya görüşü ortaya çıkıyor; modern öncesi yaşama ahlaki yön ve bütünlük kazandıran geleneksel dinî çerçeve çökmeye başlamıştı. Bizi yol gösterecek mutlak aklai değerlere dair bir pusula olmadan,现代 özne terk edilmiş kaybolmuş olarak kalmıştır; tıpkı Nietzsche’nin yazdığı gibi “sonsuz hiçbirliğin içinden dolaşıyormuş” gibidir (Nietzsche 1887 [1974], §125).

Modern çağın kaygısının ve çaresizliğine katkıda bulunan yalnızca modern bilimin yükselişi ile dünyanın nedensel etkileşim içindeki nesnelerin değersiz bir bütününe dair soğuk mekanik görüşü değildir. Protestanlığın yükselişi de rol oynamıştır. Hiyerarşik kilise otoritesini reddeden bu yeni Hıristiyanlık biçimi öznel içselliği vurgulamış ve bireycilik, özgürlük ile kendi kendine yetme ilkelerine dayalı bir sosyal konfigürasyon yaratmıştır. Sonuç olarak, geleneksel toplumun sıkı kaynaşmış bağlarına kök salan topluluk ait olma hissini kaybetmiştir. Protestant dönüşümü ayrıca Hıristiyanlığın dünyayı küçümseme tutumunu yoğunlaştırarak yalnızlık duygularına katkıda bulunmuş ve daha üstün, soyut bir Tanrı algısı yaratmıştır (perceptio Dei).

Temel Kavramlar ve Mekanizmalar

Varoluşçuluğun birbirinden bağımsız gibi görünen ancak özünde iç içe geçmiş birkaç merkez kavramı vardır. Bu kavramların her biri insanın dünyadaki konumunu açıklamaya yönelik bir mekanizma işlevi görür.

Özgürlük ve Sorumluluk: Varoluş önce Öz

Hareketin belki de en tanındır sloganı Sartre’in öne sürdüğü “varoluş önce öz” ilkesidir. Bu ilkeye göre insan önceden belirlenmiş bir doğa ya da amaç taşımaz; önce var olur, ardından kendi özgür seçimleriyle kendini inşa eder ve böylece “özünü” yaratır. Özgürlük burada kaçınılmazdır: İnsan özgürdür çünkü kendisini seçmek zorundadır. Bu mutlak özgürlük aynı zamanda mutlak sorumluluk getirir; birey yaptığı her seçimle hem kendi var oluşunu hem de başkaları için bir insan modeli belirler. Sartre’a göre bu durum “bunkuş” (mauvaise foi) ya da kendini aldatmayla örtülebilir—kişi özgürlüğünün ağırlığını hafifletmek için kendisini belirli roller ya da determinist açıklamalar içine hapseder.

Kaygı: Özgürlüğün Gölgesi

Varoluşçu kaygı, nesnesiz bir korku olarak tanımlanır; çünkü onun nedeni dışsal bir tehdit değil, insanın kendi özgürlüğüdür. Kierkegaard bu duyguyu “özgürlük başdönmesi” olarak adlandırmış; Heidegger ise onu varoluşçu bilincin kendisini gelecekteki olası olanakları önünde bulma biçimi olarak okumuştur. Kaygı patolojik bir durum değil, insanın özgür olduğunu fark etmesinin işaretidir ve aynı zamanda öz-gereklilik (authenticity) yolunun kapısıdır.

Anlamsızlık ve İsyan

Camus için evren kendi başına anlamsızdır; insan anlam arayan bir varalıkken, sessiz ve duyarsız bir dünyayla karşılaşır. Bu uyumsuzluk “anlamsızlık”tır. Camu buna teslimiyeti değil, isyanı önerir: Sisyphe’ın ebediye kayayı yukarı kaldırması gibi, anlamın yokluğunu bilerek yaşamaya devam etmek bile bir başkaldırıdır ve insanı yükseltir.

Varoluşçu Ölçek: Ölümlülük, Özgürlük, Anlamsızlık ve Yalnızlık

Modern psikolojide varoluşçuluk, dört “varoluşçu verili” (existential givens) üzerinden sistematikleştirilmiştir. Bunlar ölüm, özgürlük (sorumluluk), anlamsızlık ve yalnızlıktır. Bu dörtlünün her biri insan için kaçınılmaz bir gerçektir; ancak bu verilerle yüzleşmek, onları reddetmek ya da örtbas etmek farklı düzeylerde varoluşçu kaygı üretir.

Disiplinler Arası Yayılım: Edebiyat, Sanat ve Siyasetten Teolojiye

Varoluşçuluğu Batının felsefi tarihindeki diğer hareketlerden ayırayan şey, edebiyat ve akademik dünyanın çok ötesine uzanmasıdır. Bu özgün yayılımın mekanizmaları şunlardır:

Edebiyat. Temel fikirler başlıca edebi eserlerde de işlenmiştir. Sartre, Beauvoir ve Camus’nin oyunları ile kısa hikâyeleri; Parisli Jean Genet, André Gide’in yanı Rusya romancıları Leo Tolstoy ile Fyodor Dostoevsky; Norveçliler Henrik Ibsen ve Knut Hamsun; Almanca yazan ikonoklast Franz Kafka ile Rainer Maria Rilke. Ayrıca “kayıp nesil” olarak adlandırılan Amerikalı yazarların—F. Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway—in; yüzyıl ortası yol edebiyatının Jack Kerouac, Allen Ginsburg ve William S. Burroughs’un ile kendini açıkça “Amerikan varoluşçusu” nitleyen Norman Mailer’ın eserlerinde bir biçimde ifadesini bulmuştur (Cotkin 2003, 185).

Sinema ve Resim. Fikirleri Ingmar Bergman, Michelangelo Antonioni, Jean-Luc Godard, Akira Kurosawa ile Terrence Malick’in filmlerinde karşımıza çıkar. Ruh hâli Edvard Munch, Marcel Duchamp, Pablo Picasso, Paul Cézanne ve Edward Hopper’ın resimlerinde; heykeltıraş Alberto Giacomettinin bozulmuş biçimlerinde ifade bulur.

Siyaset. Özgürlük ile kendini yaratma çasına yönelik vurgusu Martin Luther King Jr.’ın ve Malcolm X’in radikal kurtarıcı siyasetini, Ralph Ellison, Richard Wright ve W.E.B. Du Bois gibi Siyah zihinlerin yazılarını beslemiştir.

Teoloji. İnançla özgürlük arasındaki ilişkiyle Tanrı’nı anlaşılmazlığıyla ilgilenmesi Karl Barth, Paul Tillich ile Martin Buber’in inançsal tartışmalarının dersleri ve yazıları aracılığıyla biçimlenmiştir.

Klinik Boyutlar: Varoluşçu İnsan Merkezli Terapi

Kaygının analizi öz-gerçekleşmenin önemine yönelik sisleşmiş çözümlemeleriyle hareket; R.D. Laing, Rollo May, Viktor Frankl ve Irvin Yalom’u içeren geniş bir kuramcı yelpazesinde insan merkezli (humanistik) ve varoluşçu terapötik yaklaşımların gelişimine derinden etki etmiştir.

Bu yaklaşımda terapist, hastayı bir dizi patolojik semptom kümesi olarak değil, anlam arayışındaki özgür bir özne olarak görür. Terapinin amacı belirtileri ortadan kaldırmak değil, bireyin varoluşçu verilerle—ölüm yalnızlığı, sorumluluk yükü ve anlamsızlık deneyimiyle yüzleşmesine yardımcı olmaktır. Viktor Frankl‘ın kurduğu anlam terapisi (logoterapi), insanın temel güdüleyicisinin haz ya da güç değil, bir anlama sahip olma isteği olduğunu öne sürer; hatta zorunlu kampları deneyimlemiş olan bireylerin bile acı içinde anlamlar bulabildiğini göstermiştir. Modern Varoluşçu-Davranışçı Terapi (ACT) ile varoluşçu-varoluşsal yaklaşımlar, bu klasik temelleri çağdaşı bilişsel davranışcı çerçevelerle sentezlemektedir.

Akademik Değerlendirme ve Sonuç

Varoluşçuluk tek bir felsefi okuldan ziyade, farklı gelenekleri birbirine bağlayan örtüşen fikirler kümesi olarak okunmalıdır. 1943’te Marcel tarafından ilk kez kullanılan bu sözcük tutarlı bir sistem anlamına gelmez; başlıca katkıda bulunanlar sistematik değildir ve oldukça farklı görüşlere sahiptir—bunların yalnızca Sartre ile Beauvoir açıkça kendilerini “varoluşçu” olarak nitlemiştir. Seküler ve dinî varoluşçularla radikal özgürlük kavramını benimseyenler onu reddedenleri; ilişkilerimizi çatışma ve kendini aldatmaya sürüklenmiş bulanlar karşılımlı bağımlılığı özgün bir sevgi kapasitesi olarak tanıyanları aynı hareket içinde görürüz.

Bu dağınıklık, varoluşçuluğun bilimsel önemini azaltmaz; aksine onun disiplinlerarası açıklığını gösterir. Felsefede öznel deneyimin meşruiyetini geri kazandıran hareket, psikolojide anlam ve sorumluluk odaklı klinik pratiklerin temellerini atmış; sanatın ve edebiyatın insani konuları işleme biçimini derinleştirmiştir. Günümüzde bilişsel bilimler alanındaki deneyimcilik tartışmaları ile varoluşçu psikoterapinin yaygınlığı, hareketin kavramsal araçlarının hâlâ güncel olduğunu kanıtlar.

Akademik Değerlendirme ve Kaynakça

Varoluşçuluk üzerine akademik bir yaklaşım, onu tarihsel bir felsefi hareketten öte, insanın özgürlük ile sınırlılıkları arasındaki gerilimi kavrayan sürekli canlı bir sorgulama biçimi olarak okumayı gerektirir. Aşağıdaki kaynaklar makalenin temel aldığı arşiv verisi ve konunun literatüründeki merkezî metinleri içermektedir:

• Baert, P. (2015). Existentialism: A Guide for the Perplexed.
• Cotkin, G. (2003). American Existentialists: An Intellectual and Literary Genealogy.
• Heidegger, M. (1927). Varoluş ve Zaman (Sein und Zeit).
• Kierkegaard, S. (1843). Kaygı kavramı / Ölümsüzük korkusu.
• Nietzsche, F. (1887 [1974]). Zürâfet’in Ruhu ve Sonrası (Thus Spoke Zarathustra).
• Sartre, J.-P. (1943). Varoluş ve Hiçlik (L’Être et le néant).
• Solomon, R. C. (2005). Existentialism. In: The Big Questions / filoloji rehberleri.
• Camus, A. (1942). Sisiphus Mitı.
• Frankl, V. E. (1946). İnsan Anlam Arayışında (…Teller eines Psychologen vom Konzentrationslager).
• Yalom, I. D. (1980). Varoluşçu Terapi (Existential Psychotherapy).

Anahtar Kelimeler: Varoluşçuluk, özgürlük, kaygı, öz-gereklilik, anlamsızlık, varoluşçu teraşi, Kierkegaard, Sartre, Camus.

Kaynak Notu: Bu çalışma, http://plato.stanford.edu/entries/existentialism/ üzerindeki arşiv verilerinden yararlanılarak güncellenmiş ve akademik formatta derlenmiştir.