Yabba Dabba Doo! Bu Kabaran, Flintstones Tarzı Kuleler Ekolojik İnşaatın Geleceği Olabilir mi?

«Asansörün ip üzerinde oyulmuş bir kayaya benzediğini düşünmeden edemiyorsunuz» … Londra’daki Finchley Road’da Petra Heights. Çekim: Timothy Soar

«Asansörün ip üzerinde oyulmuş bir kayaya benzediğini düşünmeden edemiyorsunuz» … Londra’daki Finchley Road’da Petra Heights. Çekim: Timothy Soar

Sert ve yakışıklı, tuğla ve betondan daha yeşil olan Petra Heights, yaklaşık üç metrelik pürüzlü kaya levhalarından yapılıyor. Belki de bunlar yeni bir taş devrini müjdeliyor? Yazarımız Flintmobilini çalıştırıyor

Londra’daki Finchley Road’da jeolojik bir patlama yaşandı. Pembe bazalt ve magmatik larvikitin büyük parçalarının demiryolu kesiminden patlamış gibi gökyüzüne doğru yükselerek sarsılmaz kuleler oluşturduğu görülüyor. Finchley Road & Frognal istasyonunu bulmaya çalışan kimse daha fazla uğraşmasın: sadece çok katlı Stonehenge’i arayın.

Son yıllarda Londra’daki istasyonların üzerine sayısız apartman kulesi dikildi; bu, toplu taşıma odaklı politikaların bir sonucuydu, ancak hiçbir kule Flintstones ailesinin başta olduğu gibi görünmüyor.

«Bu, insanların her zaman onu bulmaya çalışırken başlarını kaşıdıkları bir istasyon» diyor mimar Amin Taha, kendi kayalık megalitinin dibinde, Overground girişinin yanında vazgeçilmez bir işaret taşı dururken. «Kilise kuleleri veya saat kuleli büyük kamu binaları inşa etmeye tekrar başlamamız olası değil, bu yüzden insanların «Şu binanın yanındadır» diyerek işaretleyebileceği bir şey yapmak istedik.»

Bu kulelerin, Petra Heights adını taşıdığı, bir dev çocuga aitmiş gibi göründüğü ve inşaat bloklarının taş ocağından direkt olarak yontularak getirildiği söylenebilir. Bu daireleri ayakta tutan magmatik kaya, aldatıcı sadelikle dizilmiş. Her levha yaklaşık üç ton ağırlığında, ancak rustik bir Jenga blokları gibi görünüyor; yüzlerinde kayalıktan çıkarılırken matkap ve test izleri bırakılmış. «Ocaklar genellikle mimarların her şeyin kesinlikle temiz kesilmesini istemesini bekler» diyor Taha. «Biz ise olduğu gibi kullanıyoruz; kesimin maliyetini ve israfını tasarruf ediyoruz. Güzelliği de, bitmiş sonucun nasıl görüneceğini aslında tam olarak bilememeniz.» Keşif daha fazla müşteri böyle cesur olsa.

Giant Jenga blokları gibi … Finchley Road ve Frognal Overground istasyonundan görülen bir yan cephe. Fotoğraf: Timothy Soar

Solid taştan altı ile on kat arasında bir üçlü kule inşa etmek pahalı bir girişim gibi görünse de Taha, bunun hem daha ucuz olduğunu hem de beton veya çelik çerçeveli bir binaya kıyasla büyük miktarlarda karbon emisyonundan tasarruf sağladığını söylüyor – bu durumda yaklaşık %30 daha az. İç çerçeve, inşa edildiği gibi beton yerine başlangıçta planlandığı gibi çaprazlaminalı ahşaptan yapılmış olsaydı, yaklaşık %75 tasarruf sağlayabilirdi.

Proje, Taha ile mühendis Steve Webb’nin, yapısal taşın bir asırdan fazla süre kullanımdan kaldırıldıktan sonra tekrar yaygınlaştırılması için yürüttükleri radikal kampanyanın en son adımı niteliğinde. Bu, şehir merkezindeki benzeri ham kireçtaşı bloklarından, ilkel bir zevkle üst üste dizilmiş şekilde inşa edilen ve 2021’de Stirling ödülüne aday gösterilen çarpıcı Clerkenwell Close ofis ve konut projesinin ardından geliyor. İki isim, taşın mucizeleri hakkında coşkuyla konuşur duruma gelip, madenlerin çoğu atık olarak değerlendirdiği kaya parçalarını kullanarak deneysel taş kirişler, laminasyonlu kemerler ve döşeme levhaları üretiyor.

Webb’nin şirketi Webb Yates, taşın sertliğini ve burkulma istikrarını kullanarak gereken çelik miktarını azaltan, Royal Academy’de sergilenen ince bir pylon prototipi bile geliştirdi. Sektörün yeni taş çağının doğasını kucaklamasından sadece bir süre önce olmalarını umuyorlar.

Petra Heights, şimdiye kadar sundukları en büyük kavram kanıtı. İstasyon platformunun üzerinde elemental bir kayalık gibi yükselen yapı, kayalık yığınlar halinde taş blokların belirli noktalarda dışarı fışkırdığı görünüyor. Yükseldikçe daralan üç kule, merkezdeki asansör ve merdivenlere bağlanıyor ve üst katlarda dik bir köprüyle birbirine bağlanıyor. Çelik ızgara ile kaplanan merdiven, dış etkenlere açık ve yemyeşil bir ortak çatı bahçesine açılıyor; bunların tümü, kayalık bir dağ patikasında tırmanır gibi bir his veriyor.

Çiçekler ve yapraklar, Clerkenwell’deki gibi yakında cephe boyunca yukarıya doğru yayılacak ve binaya kadim bir harabe havası verecek. Dünya genelinde bir ilk olarak, asansör şaftı bile taştan yapılıyor. Üç metre yüksekliğinde ve 10 cm kalınlığında olan bu levhalar Norveç’ten sevkedilmiş ve sahada bir günde monte edilerek şaftın tam yüksekliğine ulaştırılmış. Asansörün kendisinin de ipe bağlanarak merdivenle yukarı çekilmiş boşaltılmış bir kayalık olmasını yarı yarıya beklersiniz, ancak Taha’nın müşterilerinin de bir sınırı var.

İyileşme runları … Kelt motiflerinin parçaları sütunlara oyulmuş. Fotoğraf: Oliver Wainwright

Orijinal olarak 2015’te tasarlanan proje zorlu bir yolculuğa çıktı. Londra’daki gelişmelerde sıkça rastlandığı gibi, arazi binlerce inşa edilmeden önce üç farklı sahibe sahip olmuş; her seferinde artan arazi değerlerinden faydalanan ardışık geliştiriciler orijinal hayali biraz olsun soluklaştırmış. Önerilen kütük ahşap çerçevenin çok pahalı bulunduğu belirtilmiş, ancak Taha taşın betona dönüştürülmesinin aslında çok daha maliyetli olduğunu söylüyor. Bu değişiklik, ek ağırlığı taşıyabilmek için taş elemanların daha irileşmesine ve bazı yerlerde çelik çaprazlarla desteklenmesine de yol açmış.

Pandemi ek zorluklar ekledi. Sicilya bazaltının alt katları zaten yükselirken Covid tedariki böldü ve geri kalan katlar Norveç’ten gelen magmatik gri larvikitle inşa edildi. İkisi de uyum sağlamak için kızılımsı bir kaplama ile boyandı. Renk değişkenliği, sütunlara oyulan Kelt motiflerinin alt kısımda yarattığı antik havayla daha da güçlenen, sanki bu kadim sütunların çok daha öncesine tarihleniyor gibi görünen, uygun derecede antik bir hava veriyor. Bu arkaik nitelik, mimarların, mühendislerin, ustaların ve müteahhitlerin adlarının runik bir yazı tipıyla oyulup altınla işlenmesinden daha da belirginleşiyor. Belki de daha çok mimar binalarına imza koymalı ki, geçerken insanlar övgülerini – ya da öfkelerini nereye yönelteceklerini bilsin.

“Geliştiricilerden gelen yaygın tepki, yapısal taşın çok şok edici olduğu yönünde,” diyor Taha. “İngiliz nüfusun buna hazır olmadığını, insanların tuğlayı tercih ettiğini düşünüyorlar. Ama İngiltere’deki en popüler kasaba ve köylerin listesine bakarsanız, çoğu zaman Bath, Edinburgh, Cotswolds karşınıza çıkar. Tahmin edin? Hepsi taştan yapılmış.”

Webb, varsayılan tercih olarak karbon açlığı çeken tuğlaların yayıldığı bu durumun keskin eleştirmenidir. “Tuğlalar, hayal edebileceğiniz en ağır süsleme biçimidir,” diyor. “Yakmak için büyük miktarda enerji gerektirirler – çoğu zaman kömür kullanarak – ve çürükler kadar zayıflardır. Binanın iskeletine çok fazla yük bindirirler, bu yüzden iskelet ve temeller büyütülmek zorundadır; ayrıca genişleyip daraldıkları için her yere hareket derzleri koymak zorundasınızdır. Ve hiçbir şeyi tutmuyorlar – sadece gerçekten ağır ve pahalı bir duvar kağıdı.”

Son 10.000 yıllık inşa tarihinde, savunduğu gibi, duvarlar katları yukarıda tutuyordu. Ama şimdi başaşağı çevirdik. “Son 50 yıl civarında, duvarları yukarıda tutan şey olarak katlara geçtiğimiz,” diyor, “bu da tamamen akılsızca bir şey.” Ofisinin penceresinden, önceden dökülmüş tuğla kaplama panellerinin beton iskeletlere vinçle yerleştirildiği, her ağır duvar parçasının aşağıdaki kata çelik braketlerle bağlandığı bir sürü yeni yüksek katlı bloğa doğru el hareketi yapıyor. Taş iskeletli bir cephe ise, yine aynı işlevi üstlenebilir.

üst yapı ve cephe tek başına. İçinde bağlı karbon miktarı çok daha az, çok daha az hareket ediyor ve daha ucuz. Norveç larvikiti levhalar örneği, genellikle otoyol dolgularında kullanılan türden reddedilen malzemelerdi.

İngiliz ocakları yavaş yavaş yaklaşıyor. Taha ve Webb, en büyük potansiyelin tuğla gibi kullanılabilecek ve sıradan duvarcılar tarafından döşenebilecek, taş ustası uzmanlığı gerektirmeyen daha küçük boyutlu kalanta parçalarında görüyor. Fikirlerini, ön gerilmeli taş kirişler ve kolonlar, taş zemin levhaları ve kendi kendini taşıyan taş tuğla cephe sergileyen dikkate değer bir “taş demonstratör evi”nde, Earl’s Court’taki geçici yapıda test ettiler.

Taha ve Webb’nin taş demonstratör evinin kiriş detayı. Fotoğraf: Groupwork / Amin Taha

Design Museum’ın Future Observatory araştırma merkezi tarafından sipariş edilen yapı, geleneksel inşaatla karşılaştırıldığında %90’a kadar karbon tasarrufu temsil ediyor. Ve yeterli taşın olup olmadığından şüphe eden herkes için Webb sakinleştirici bir gerçek sunuyor. Dünyadaki sekiz milyar insanın evlerini taşdan yeniden inşa etmeye karar vermesi durumunda, gereken toplam hacim yaklaşık olarak Ben Nevis kadar olacaktır.

Taha, bir sonraki lithofilik projesinde meşgul: Hackney’deki kanalda taş tuğla ve bloklar, çivili laminasyonlu ahşap duvarlar ve zeminler kullanarak “karbon negatif” yapan karma kullanımlı bir gelişme. Fotovoltaik brise-soleil gölgeleme panelleri ve kanal suyu kaynaklı ısı pompası entegre ederek, binanın enerji ihtiyacının %135’ini üreteceğini söylüyor. Sıcak aylarda güce geri güç satarak yıl boyu faturasız bir hayat sunuyor.

Webb, öte yandan, Liverpool Street yakınlarında, sıradan kocaman beton çekirdek ve kolonları ortadan kaldıracak dediği taşıyıcı bir taş seçeneği üzerinde çalışıyor. Tabanda ağır, koyu granit elemanlar, üste doğru daha açık, daha ince kireç taşı parçalarına dönüşerek yapısal yükleri cepheye yansıtacak ve her taş türünü en iyi yaptığı için kullanacak.

“Mimarlar için bunu dönüştürmek – yeni bir stil yaratmak için bir neden – bu devasa bir fırsat,” diyor Webb. “Telford’daki ilk demir köprü, bilmediğimiz tek şey olduğu için ahşap bağlantılarıyla tasarlandı. Benzer şekilde, ilk beton binalar taş tekniklerini kopyaladı. Şu an temelde beton binaları yeniden yorumluyoruz, ancak taş kullanarak. Taştan kemerler, taştan ızgara kabuklar, gerçekten yüksek teknolojili taş yapılar yapabileceğimizi gösterdik.” Gözleri genişler. “Her yerde taş elektrik direklerinden oluşan bir hayal edin!”

Bu konularda daha fazlasını keşfedin

• Mimari
• Tasarım
• Konut
• Londra
• Topluluklar
• öne çıkanlar