Arkeoloji, geçmişteki insan topluluklarının maddi kültür kalıntılarını — eser, alet, yapı, anıt, bitki ve hayvan kalıntıları, insan iskeleti gibi — bilimsel yöntemlerle ortaya çıkararak, tarih, sosyoloji, coğrafya, etnoloji, antropoloji, nümismatik, filoloji ve paleobotanik gibi birçok bilim dalından yararlanıp kültür ve uygarlık tarihini araştıran bir bilim dalıdır. Kelime, Yunanca “arkhe” (eski, eskiden kalma) ve “logos” (bilim, bilgi, öğreti) kökenli olup “eskilerin bilimi” anlamına gelir ve Türkçede 1930’lardan itibaren yaygın olarak kullanılmaktadır.
Disiplin, yalnızca kazıdan ibaret değildir; yüzey araştırması, jeofizik prospeksiyon, stratigrafi, tipoloji, mutlak ve göreli tarihleme gibi çok çeşitli yöntem ve teknikleri içerir. Türkçeye yanlış bir şekilde “kazıbilim” olarak çevrilmiş olsa da kazı, arkeolojik araştırma yöntemlerinden sadece bir tanesidir. Arkeolojinin asıl amacı, insanlığın kültürel geçmişini, kültürlerin değişimini ve birbirleriyle ilişkilerini incelemektir. Yazılı tarihten önce ve sonra yaşamış insanlara ilişkin bilgi edinme olanağı sağlaması açısından bu rol özellikle önemlidir. Araç, eşya, sikke ve yapı kalıntılarını inceleyen arkeologlar, eski insanların nasıl yaşadıklarını anlayabilir.
Geçmiş insan davranışlarını anlamak için arkeologların yapması gereken en önemli işlerden biri, ulaştıkları buluntuların hangi dönemden kaldığını saptamaktır. Ele geçen yazılı belgeler bu işi kolaylaştırır; ancak yazılı bir belge yoksa, örneğin binlerce yıl öncesinden kaldığı tahmin edilen bir eşyanın kesin yapım tarihini bulmak çok zordur. Arkeologların buluntuların hangi çağdan geldiğini belirlemesi, ancak aynı bölgede yaşayan insanların taştan aygıtlar kullanırken başka bir bölgede insanların tunçtan aygıtlar kullandığı gibi durumlar nedeniyle her zaman kolay değildir.

Arkeologların tarihlendirmeye çalıştığı yazılı tarih öncesi dönemler, ilk kez Danimarkalı bir arkeolog tarafından sınıflandırılmıştır. Bu döneme “Prehistorya” ya da “Tarihöncesi” denir. İnsanların çok sert bir taş olan çakmak taşı ve obsidyenden mikrolit adı verilen alet ve silah yaptıkları ilk dönem Taş Devri (Paleolitik Çağ) olarak adlandırılır (MÖ 2.000.000 – 10.000). İkinci devir olan Mezolitik Çağ MÖ 10.000 – 8.000 arası iki bin yıllık bir dönemi kapsar. Üçüncü devir Neolitik Çağ’dır (MÖ 8.000 – 5.500) ve dördüncü devir Taş-bakır kullanımının arttığı Kalkolitik Çağ’dır (MÖ 5.500 – 3.000). Kalkolitik Çağ kendi içinde Bakır Çağı, Tunç Çağı ve Demir Çağı olmak üzere üçe ayrılır.
Bu dönemlerin maddi kalıntıları arasında, geçmiş insanları anlamada özellikle çarpıcı olanlar sanat eserleridir. Arkeolojinin ilk örnekleri arasında Antik Mezopotamya’da Akad İmparatorluğu hükümdarı Naram-Sin’in tapınağının (MÖ yaklaşık 2200) son Babil kralı Nabonidus tarafından MÖ yaklaşık 550 yılında keşfedilmesi ve analiz edilmesi sayılır; bu nedenle Nabonidus ilk arkeolog olarak bilinmektedir. O dönemde doğru tarihleme teknolojisinin eksikliği göz önüne alındığında, tahmini yaklaşık 1.500 yıl hatalı olmasına rağmen bu yine de çok iyi bir tahmin olarak kabul edilmektedir.
Avrupa’da megalitik anıtlar, İngiltere’deki Stonehenge ve benzeri yapılar arkeolojik kazının ilk yapıldığı yerlerden biri olarak öne çıkar. John Aubrey (1626–1697), İngiltere’nin güneyindeki çok sayıda megalitik ve diğer arazi anıtlarını kaydeden öncü bir arkeologdu; bulgularının analizinde de zamanının ilerisindeydi. MS 79’da Vezüv Yanardağı’nın patlaması sırasında külle kaplanan Pompeii ve Herculaneum kentlerinde ise İspanyol askeri mühendis Roque Joaquín de Alcubierre tarafından kazılar yapıldı; mutfak eşyaları, insan şekilleriyle tamamlanmış kasabalar ve freskler gün yüzüne çıkarıldı. Bu bulgular Avrupa çapında büyük bir etki yaratmıştı.
Arkeolojinin titiz bir bilime dönüşmesi, sanat eserleri ve anıtların incelenmesi yoluyla da sağlanmıştır. Johann Joachim Winckelmann, Roma antik eserlerinin incelenmesine kendini adadı ve Yunan sanatını dönemlere ayıran ilk kişilerden biri olarak kabul edilir; “modern arkeolojinin peygamberi ve kurucu kahramanı” hem de sanat tarih disiplininin babası olarak anılır. William Cunnington, Neolitik ve Tunç Çağı höyüklerinin titizlikle kayıtlarını yapan kazıların babası olarak bilinir; kullandığı terimler bugün hâlâ kullanılmaktadır.
Arkeolojinin gelişimindeki bir sonraki önemli isim, 1920’lerde ve 1930’larda kazılara son derece disiplinli yaklaşımıyla bilimin hızla ilerlemesini sağlayan Sir Mortimer Wheeler’dır; öğrencisi Kathleen Kenyon tarafından da geliştirilen ızgaralı kazı sisteminin mucididir. Halkın ilgisini çeken ilk stratigrafik kazı, 1870’lerde Heinrich Schliemann, Frank Calvert ve Wilhelm Dörpfeld tarafından antik Truva’nın bulunduğu Hisarlık’ta yapıldı; bu bilim adamları tarih öncesinden Helenistik Döneme kadar birbiriyle örtüşen dokuz farklı şehri tespit ettiler.
Arkeoloji 20. yüzyılın ilk yarısında mesleki bir faaliyet haline geldi ve üniversitelerde hatta okullarda ders olarak okunması mümkün hale geldi. 20. yüzyılın sonunda profesyonel arkeologların neredeyse tamamı mezun olmuşlardı. Deniz arkeolojisi ve kent arkeolojisinin daha yaygın hale gelmesiyle birlikte kurtarma arkeolojisi de gelişti.
Arkeolojinin en zengin kaynakları Orta Doğu’dadır; Mezopotamya, İran, Irak, Suriye ve Mısır’ı kapsayan bölge Protohistorya ve Önasya arkeolojisi tarafından incelenir. Antik Mısır yazısı olan hiyeroglifin 1822’de arkeologlar ve yazı uzmanları tarafından çözülmesi, arkeoloji için bir dönüm noktası oldu. Aynı sözcüklerin hem hiyeroglif hem de Antik Yunan yazısı ile yazıldığı Rosetta Taşı, çözülmede kilit rol oynadı; yazı uzmanı Thomas Young’a da bu çözülmedeki rol atfedilir.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



2 yanıt
[…] Çekebilir: Arkeolojinin Maddi Kalıntıları Üzerinden Geçmiş İnsan Yaşamını Anlamaya Çalışması → Kaynak: QuartzKaynak yazarı: Cris Tolomia 💬 Topluluk Masası & […]
[…] Çekebilir: Arkeolojinin Maddi Kalıntıları Üzerinden Geçmiş İnsan Yaşamını Anlamaya Çalışması → Kaynak: Vikipedi (Wikipedia) 💬 Topluluk Masası & […]